Bakı 
6.3.1. vətəndaş cəmiyyəti, hüquqi dövlət quruculuğu;
Müasir dövlət idarəçiliyinin əsas dayaqlarından biri vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı və hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmləndirilməsidir. Demokratik idarəetmə modelinin formalaşması yalnız dövlət institutlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin ictimai-siyasi proseslərdə fəal iştirakını, insan hüquq və azadlıqlarının etibarlı müdafiəsini, qanunun aliliyinin təmin olunmasını və dövlət-vətəndaş münasibətlərinin qarşılıqlı etimada əsaslanmasını tələb edir. Bu baxımdan vətəndaş cəmiyyəti institutları ilə hüquqi dövlət quruculuğu bir-birini tamamlayan və qarşılıqlı şəkildə gücləndirən mühüm amillər kimi çıxış edir.
Azərbaycan Respublikasında müstəqilliyin bərpasından sonra həyata keçirilən siyasi və hüquqi islahatlar ölkədə demokratik təsisatların inkişafına, vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyət imkanlarının genişləndirilməsinə və hüquqi dövlət modelinin formalaşdırılmasına yönəlmişdir. Konstitusiya ilə təsbit olunan fundamental hüquq və azadlıqlar, çoxpartiyalı siyasi sistemin inkişafı, qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyətinin təşviqi, media azadlığının təmin edilməsi və məhkəmə-hüquq sisteminin təkmilləşdirilməsi bu istiqamətdə atılmış mühüm addımlar sırasında yer alır.
Qloballaşma və rəqəmsallaşma şəraitində vətəndaş cəmiyyətinin rolu daha da artmış, ictimai nəzarət, şəffaflıq və hesabatlılıq mexanizmlərinin gücləndirilməsi dövlət idarəçiliyinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir. Hüquqi dövlət quruculuğu isə yalnız qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi ilə deyil, həm də hüquq mədəniyyətinin yüksəldilməsi, vətəndaşların hüquqi maarifləndirilməsi və qanunların hamı üçün bərabər tətbiq olunması ilə xarakterizə olunur. Buna görə də vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı və hüquqi dövlət quruculuğu demokratik cəmiyyətin formalaşmasının, insan hüquqlarının etibarlı müdafiəsinin və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsinin əsas şərtlərindən hesab edilir.
Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən hüquqşünas Ayxan Məmmədli deyib ki, vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması hüquqi dövlət quruculuğunun mühüm şərtlərindən biridir:
"Vətəndaş cəmiyyəti dövlətlə cəmiyyət arasında əlaqələndirici rol oynayaraq insanların ictimai həyatda fəal iştirakını təmin edir, onların hüquq və mənafelərinin müdafiəsinə xidmət göstərir. Bu baxımdan qeyri-hökumət təşkilatları, kütləvi informasiya vasitələri, həmkarlar ittifaqları, siyasi partiyalar və digər ictimai birliklər demokratik inkişaf prosesinin ayrılmaz tərkib hissəsi hesab olunur. Güclü vətəndaş cəmiyyəti dövlət idarəçiliyində şəffaflığın və hesabatlılığın artırılmasına, ictimai nəzarətin həyata keçirilməsinə və vətəndaşların qərar qəbuletmə proseslərində iştirakına şərait yaradır".
Onun sözlərinə görə, hüquqi dövlət isə bütün dövlət orqanlarının və vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliyinə əsaslanan idarəetmə modelidir:
" Hüquqi dövlətdə insan hüquq və azadlıqları ali dəyər hesab edilir, qanunun aliliyi təmin olunur və məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyi qorunur. Bu prinsiplərin reallaşdırılması cəmiyyətin demokratik inkişafına, sosial sabitliyin möhkəmlənməsinə və vətəndaşların dövlətə inamının artmasına xidmət edir. Hüquqi dövlətin əsas xüsusiyyətlərindən biri də hakimiyyət bölgüsü prinsipinin tətbiq edilməsidir ki, bu da qanunverici, icraedici və məhkəmə hakimiyyətləri arasında balansın qorunmasını təmin edir".
Ayxan Məmmədli, hüquqşünas
Həmsöhbətimiz vurğulayıb ki, Azərbaycan Respublikasında vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı və hüquqi dövlət quruculuğu istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir:
"Qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi, elektron xidmətlərin genişləndirilməsi, insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində institusional mexanizmlərin gücləndirilməsi və ictimai iştirakçılığın təşviqi bu siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Nəticə etibarilə, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının inkişafı və hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmləndirilməsi ölkədə demokratik idarəetmənin təkmilləşdirilməsinə, insan hüquqlarının daha etibarlı müdafiəsinə və davamlı sosial-iqtisadi inkişafın təmin edilməsinə mühüm töhfə verir".
A.Məmmədli qeyd edib ki, müasir dövrdə vətəndaş cəmiyyəti ilə dövlət institutları arasında səmərəli əməkdaşlığın qurulması demokratik inkişafın əsas göstəricilərindən biri hesab olunur:
"Vətəndaşların ictimai təşəbbüslərinin dəstəklənməsi, onların sosial və hüquqi problemlərinin həllində iştirakının genişləndirilməsi dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətinə müsbət təsir göstərir. İctimai dinləmələr, vətəndaş müraciətlərinin operativ araşdırılması, elektron hökumət mexanizmlərinin tətbiqi və açıq idarəetmə prinsiplərinin inkişafı dövlət-vətəndaş münasibətlərinin daha da möhkəmlənməsinə şərait yaradır".
Hüquqşünas söyləyib ki, hüquqi dövlət quruculuğu yalnız dövlət orqanlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır:
"Bu proses cəmiyyətdə hüquq mədəniyyətinin formalaşdırılmasını, vətəndaşların öz hüquq və vəzifələrini bilməsini, qanunlara hörmətlə yanaşmasını da tələb edir. Hüquqi şüurun yüksəldilməsi qanunçuluğun möhkəmlənməsinə, hüquq pozuntularının azalmasına və cəmiyyətin dayanıqlı inkişafına xidmət edən əsas amillərdən biridir. Bu səbəbdən vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı ilə hüquqi dövlət quruculuğu qarşılıqlı bağlı proseslər kimi çıxış edir və ölkənin demokratik gələcəyinin təmin olunmasında mühüm rol oynayır".
Belə demək olar ki, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı və hüquqi dövlət quruculuğu demokratik cəmiyyətin formalaşmasının əsas şərtlərindən biri kimi çıxış edir. Hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmləndirilməsi, qanunun aliliyinin təmin olunması və insan hüquq və azadlıqlarının etibarlı müdafiəsi cəmiyyətin davamlı inkişafına, sosial sabitliyə və dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin artırılmasına xidmət edir. Bu baxımdan vətəndaş cəmiyyəti institutları ilə dövlət strukturları arasında qarşılıqlı əməkdaşlığın gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Araşdırma göstərir ki, vətəndaşların ictimai-siyasi proseslərdə fəal iştirakı, qeyri-hökumət təşkilatlarının, media qurumlarının və digər ictimai təsisatların sərbəst fəaliyyəti demokratik idarəetmənin inkişafına mühüm təsir göstərir. Eyni zamanda, hüquqi dövlət quruculuğunun uğuru yalnız qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsindən deyil, həm də cəmiyyətdə hüquq mədəniyyətinin yüksəldilməsindən, vətəndaşların hüquqi maariflənməsindən və qanunlara hörmət prinsipinin möhkəmləndirilməsindən asılıdır.
Azərbaycan Respublikasında həyata keçirilən siyasi, hüquqi və institusional islahatlar ölkədə vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına və hüquqi dövlət modelinin daha da təkmilləşdirilməsinə əlverişli şərait yaratmışdır. Gələcək dövrdə də bu istiqamətdə tədbirlərin davam etdirilməsi dövlət-vətəndaş münasibətlərinin daha da güclənməsinə, şəffaf və hesabatlı idarəetmənin formalaşmasına, insan hüquq və azadlıqlarının daha etibarlı qorunmasına xidmət edəcəkdir. Beləliklə, vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət quruculuğu bir-birini tamamlayan strateji inkişaf istiqamətləri kimi ölkənin demokratik tərəqqisinin və davamlı inkişafının təmin edilməsində mühüm rol oynayır.
Əli Hüseynov
Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb
