Bakı 
İran müharibəsi artıq yalnız Tehranla Vaşinqton arasında hərbi qarşıdurma deyil, ABŞ-nin bütün qlobal strategiyasını sınağa çəkən çoxcəhətli böhrana çevrilib. Pentaqonun nəzarət hesabatında strateji sursat ehtiyatlarında çatışmazlığın və istehsal zəncirində darboğazın yaranmasının göstərilməsi müharibənin real miqyasını ortaya qoyur.
ABŞ həm İranın raket və pilotsuz uçuş aparatı hücumlarını dəf etməli, həm İsrail və Körfəz ölkələrinin təhlükəsizliyini təmin etməli, həm də öz bazalarını qorumaq üçün böyük həcmdə silah sərf etməlidir. Bu proses Vaşinqtonun digər strateji istiqamətlər üçün ayırdığı resursları da tükəndirir. Beləliklə, İran cəbhəsində atılan hər raket yalnız Yaxın Şərqdə deyil, Ukrayna və Tayvanın müdafiə imkanlarında da öz təsirini göstərir.
Əsas məsələ ABŞ-nin eyni vaxtda üç böyük qarşıdurmaya nə qədər davam gətirə bilməsidir. Ukrayna hava hücumundan müdafiə sistemləri və artilleriya sursatlarına ehtiyac duyur, Tayvan isə Çin qarşısında uzunmüddətli silahlandırma proqramının icrasını gözləyir. İran müharibəsi uzandıqca bu iki istiqamət arasında seçim etmək zərurəti yarana bilər. Vaşinqton silah istehsalını sürətləndirməyə çalışsa da, mürəkkəb raketlərin və müdafiə sistemlərinin hazırlanması qısa müddətdə mümkün deyil. Buna görə də müharibənin əsas nəticələrindən biri ABŞ-nin hərbi gücünün tükənməsi deyil, həmin gücün müxtəlif cəbhələr arasında parçalanması ola bilər. Çin və Rusiya da bu vəziyyəti diqqətlə izləyərək Amerikanın hansı istiqamətə daha az resurs ayıracağını hesablayırlar.
ABŞ qoşunlarının İraqdan çıxması İran üçün başqa bir strateji imkan yaradır. Vaşinqton sentyabrın sonunadək hərbi mövcudluğunu başa çatdırmağa hazırlaşsa da, İrana yaxın silahlı qruplar tərksilahdan imtina edirlər. Bu vəziyyətdə əsas problem Amerika–İran qarşıdurmasından daha çox İraq dövlətinin öz ərazisində hakimiyyət monopoliyasını qoruyub-qoruya bilməməsidir. “Kətaib Hizbullah” və “Hərəkat ən-Nücəba” kimi təşkilatlar hərbi, siyasi və iqtisadi təsir imkanlarını saxlayırlar. ABŞ əsgərləri İraqdan çıxa bilər, lakin onların boşaltdığı məkanı avtomatik olaraq Bağdad hökuməti deyil, İranın təsir şəbəkəsi doldura bilər. Bu isə İraqın formal olaraq suveren, faktiki olaraq isə bir neçə silahlı güc mərkəzi arasında bölünmüş dövlətə çevrilməsi təhlükəsini artırır.
Oxşar mənzərə Yəməndə və Qırmızı dənizdə də müşahidə olunur. Husilərin strateji adalara və Bab əl-Məndəbə yaxın ərazilərə nəzarəti genişləndirməsi Vaşinqtonu bu qrupla birbaşa danışıqlara başlamağa vadar edib. ABŞ-nin İranın müttəfiqi ilə Tehranı kənarda qoyaraq danışması ilk baxışdan İranın vasitəçi rolunun zəifləməsi kimi görünür. Lakin bu addım eyni zamanda Husilərin artıq ayrıca siyasi və hərbi aktora çevrildiyini göstərir. İranın yaratdığı və ya dəstəklədiyi silahlı şəbəkələr mərkəzdən verilən hər əmri icra edən qüvvələr deyil, yerli maraqları və qərarvermə imkanları olan aktorlardır. Buna görə Tehranla razılaşma əldə edilməsi belə, İraq, Yəmən və Livandakı bütün silahlı qrupların avtomatik olaraq dayandırılacağı anlamına gəlməyə bilər.
Vaşinqton hərbi təzyiqi maliyyə və diplomatik blokada ilə tamamlamağa çalışır. Rusiyanın VTB bankına tətbiq edilən yeni sanksiyalar İranın rubl–rial hesablaşmaları və dondurulmuş vəsaitlər vasitəsilə beynəlxalq maliyyə sistemindən kənar alternativ şəbəkə yaratmaq cəhdinə yönəlib. Bununla ABŞ yalnız İranı deyil, onunla işləyən Rusiya banklarını, üçüncü ölkələrin şirkətlərini və regional maliyyə qurumlarını da hədəfə alır. İranın atom enerjisi rəhbərinin Vyanadakı toplantıya buraxılmaması isə nüvə böhranının artıq klassik diplomatiya çərçivəsindən çıxdığını göstərir. Danışıqlar aparmalı olan şəxslərin görüşlərdən kənarda saxlanılması diplomatik kanalları daha da daraldır. Nəticədə sanksiyalar İranı güzəştə məcbur etmək əvəzinə, Tehran-Moskva maliyyə əməkdaşlığını və Qərbdən asılı olmayan hesablaşma mexanizmlərinin qurulmasını sürətləndirə bilər.
Bununla yanaşı, İranla Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri arasında yüksək səviyyəli təmasların bərpası Körfəz ölkələrinin yalnız qarşıdurmaya əsaslanan siyasət istəmədiyini göstərir. Əbu-Dabi İranla ticarət və maliyyə əməliyyatlarını dayandırsa da, Tehranla dialoq kanalını tam bağlamağın daha böyük təhlükə yaradacağını anlayır. Körfəz dövlətləri ABŞ-nin təhlükəsizlik təminatlarından istifadə etməyə davam edir, lakin öz şəhərlərinin, limanlarının və enerji infrastrukturlarının müharibənin hədəfinə çevrilməsini istəmirlər. Buna görə onlar İranı təcrid etməklə yanaşı, onunla birbaşa danışaraq riskləri idarə etməyə çalışırlar. Ümumi mənzərə göstərir ki, Vaşinqton İran üzərində hərbi və iqtisadi təzyiqi artırsa da, müharibənin uzanması ABŞ-nin ehtiyatlarını azaldır, İranın regional şəbəkəsini fəallaşdırır və müttəfiqlərini daha müstəqil siyasət yürütməyə sövq edir. İran cəbhəsinin əsas paradoksu da budur: Tehran ağır itkilər versə belə, qarşıdurmanın uzanması Amerikanın qlobal mövqelərinə də eyni dərəcədə ciddi zərbə vurur.
Alim Nəsirov
