Bakı 
Azərbaycanın təxminən 30 il ərzində həllini gözlədiyi münaqişənin beynəlxalq təşkilatların qərarları ilə deyil, ölkənin öz gücü və siyasi iradəsi hesabına sona çatdırılması müasir beynəlxalq münasibətlərin ən mühüm dərslərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumundakı çıxışı bu təcrübəni yenidən dünya gündəminə gətirir.
Əsas sual isə dəyişmir: beynəlxalq hüquq bütün dövlətlər üçün eyni dərəcədə işləmirsə, qlobal təhlükəsizliyi hansı prinsiplər üzərində qurmaq mümkündür?
Qərarlar var, icra mexanizmi yoxdur: beynəlxalq sistemin sınağı
Müasir dünyanın ən böyük ziddiyyətlərindən biri beynəlxalq hüququn mövcudluğu ilə onun praktikada tətbiqi arasındakı fərqdir. Dövlətlər suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və sülhün qorunmasının vacibliyindən danışırlar. Beynəlxalq təşkilatlar qətnamələr qəbul edir, sammitlər keçirir, bəyanatlar verir. Ancaq münaqişə tərəflərindən biri həmin qərarları icra etmədikdə sistemin nə dərəcədə təsirli olduğu sualı ortaya çıxır.
Azərbaycan bu problemin nəticələri ilə uzun illər üzləşib.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycanın işğal olunmuş əraziləri ilə bağlı 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etdi. Bu sənədlər münaqişənin həlli, hərbi əməliyyatların dayandırılması və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı tələbləri əks etdirirdi. Lakin həmin qətnamələr uzun illər icra olunmadı.
Beləliklə, beynəlxalq hüququn tələb etdiyi ilə beynəlxalq siyasətin reallığı arasında ciddi uçurum yarandı.
Prezident İlham Əliyev oktyabrın 27-də Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılış mərasimində bu məsələyə bir daha diqqət çəkdi. Dövlət başçısı beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası üçün mexanizmlərin vacibliyini vurğulayaraq Azərbaycanın 30 il ərzində qarşılaşdığı vəziyyəti xatırlatdı. Onun mövqeyinə görə, beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların aradan qaldırılması qlobal təhlükəsizliyin əsas şərtlərindən biridir.
Burada məsələ yalnız Azərbaycanın keçmişi deyil. Söhbət beynəlxalq sistemin gələcəkdə yeni münaqişələrin qarşısını almaq imkanından gedir.
Əgər beynəlxalq təşkilatın qəbul etdiyi qərar onu pozan tərəf üçün real nəticə yaratmırsa, həmin qərarın çəkisi nə qədər ola bilər? Əgər beynəlxalq hüququn tətbiqi siyasi maraqlardan asılı vəziyyətə düşürsə, dövlətlər hansı təminata arxalana bilərlər?
Bu sualların cavabı BMT sisteminin islahatı ilə bağlı müzakirələrin də mərkəzində dayanmalıdır.
Azərbaycan niyə öz gücünə arxalanmalı oldu?
Azərbaycanın təcrübəsini anlamaq üçün hadisələrin xronologiyasına nəzər salmaq kifayətdir.
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi genişmiqyaslı humanitar fəlakətə, ərazilərin işğalına və yüz minlərlə insanın öz doğma yurdlarından didərgin düşməsinə səbəb oldu. Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin təxminən beşdə biri işğal altında qaldı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri isə gözlənilən nəticəni vermədi.
Uzun illər ərzində diplomatik danışıqlar aparıldı. ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində vasitəçilik səyləri göstərildi. Müxtəlif beynəlxalq platformalarda münaqişənin həlli ilə bağlı bəyanatlar səsləndirildi. Lakin nəticə etibarilə münaqişə onilliklər ərzində həll olunmamış qaldı.
2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi regionda qüvvələr nisbətini və siyasi reallığı dəyişdi. Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad etdi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən hərbi əməliyyatlardan sonra isə ölkənin suverenliyi bütün ərazisi üzərində bərpa olundu.
Bu hadisələrin siyasi nəticəsi aydındır: Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün beynəlxalq hüquqa, diplomatiyaya və hərbi imkanlarına əsaslandı, lakin beynəlxalq qərarların öz-özünə icra olunacağına güvənə bilmədi.
Burada mühüm bir məqam var. Azərbaycanın təcrübəsini yalnız hərbi qələbə kimi təqdim etmək onun siyasi mahiyyətini məhdudlaşdırardı. Bu, eyni zamanda, uzunmüddətli dövlət strategiyasının, müdafiə potensialının qurulmasının, diplomatik fəaliyyətin və dəyişən beynəlxalq şəraitdən istifadə imkanının nəticəsi idi.
Başqa sözlə, sülhə gedən yol təkcə danışıqlar masası arxasında qurulmur. Həmin masada qəbul edilən qərarların arxasında siyasi iradə və onların həyata keçirilməsini təmin edən real imkanlar da dayanmalıdır.
Sülh quruculuğunun Azərbaycan modeli: qələbədən sonra nə gəlir?
Münaqişənin başa çatması ilə sülh quruculuğu prosesi bitmir. Əksinə, ən mürəkkəb mərhələlərdən biri məhz bundan sonra başlayır.
Ərazilərin bərpası, məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı, infrastrukturun qurulması, iqtisadi əlaqələrin yaradılması və tərəflər arasında davamlı siyasi razılaşmanın əldə edilməsi postmünaqişə dövrünün əsas vəzifələridir.
Azərbaycan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri aparır. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində insanların doğma torpaqlarına qayıtması üçün yaşayış məntəqələri, yollar, sosial obyektlər və digər infrastruktur layihələri həyata keçirilir.
Bu fəaliyyətlərin əhəmiyyəti yalnız dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması ilə məhdudlaşmır. Söhbət müharibənin yaratdığı humanitar və sosial nəticələrin aradan qaldırılmasından, insanların təhlükəsiz yaşayışının təmin olunmasından və regionun iqtisadi həyatının bərpasından gedir.
Azərbaycanın sülh yanaşmasının digər mühüm istiqaməti Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılmasıdır. Uzun illər davam edən qarşıdurmadan sonra davamlı sülhə nail olmaq üçün siyasi dialoq, qarşılıqlı öhdəliklər və əldə olunan razılaşmaların icrası vacibdir.
Burada Azərbaycanın təcrübəsindən çıxarıla biləcək əsas nəticə budur: münaqişənin hərbi mərhələsinin başa çatması sülhün avtomatik təmin olunması demək deyil. Sülhün dayanıqlılığı tərəflərin razılaşmalarına əməl etməsi, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması ilə bağlıdır.
Azərbaycanın təcrübəsi başqa ölkələr üçün də maraqlı ola bilər. Ancaq bu təcrübəni universal resept kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Hər münaqişənin tarixi, səbəbləri və siyasi şərtləri fərqlidir. Öyrənilməli olan əsas məqam konkret hadisələrin eynilə təkrarlanması deyil, beynəlxalq hüququn müdafiəsi, dövlətin imkanlarının gücləndirilməsi və münaqişədən sonrakı sülhün təmin olunması arasında əlaqənin düzgün qurulmasıdır.
BMT və Təhlükəsizlik Şurası: islahat zərurəti
BMT-nin əsas məqsədlərindən biri beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyi qorumaqdır. Lakin təşkilatın fəaliyyət imkanları üzv dövlətlərin siyasi iradəsindən, Təhlükəsizlik Şurasındakı münasibətlərdən və qəbul edilən qərarların icra mexanizmlərindən asılıdır.
Azərbaycanın yaşadığı təcrübə bu sistemin zəif tərəflərini açıq şəkildə göstərdi: qərarlar qəbul edildi, lakin onların icrasını təmin edəcək siyasi təzyiq və təsirli mexanizmlər formalaşmadı.
Bu səbəbdən BMT islahatı ilə bağlı müzakirələr yalnız Təhlükəsizlik Şurasının tərkibinin genişləndirilməsi məsələsinə endirilməməlidir. Qətnamələrin icrasına nəzarət, pozuntulara görə məsuliyyət, beynəlxalq hüququn seçici tətbiqinin qarşısının alınması və münaqişələrin erkən mərhələdə həlli imkanları da diqqət mərkəzində olmalıdır.
Prezident İlham Əliyev sentyabrın 1-də Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının “ŞƏT plyus” formatında keçirilən tədbirdə də BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icrasını təmin edəcək mexanizmlərin hazırlanmasının vacibliyini vurğulamışdı. Dövlət başçısı belə mexanizmlərin BMT-nin nüfuzunun və münaqişələrin həllində rolunun güclənməsinə xidmət edə biləcəyini bildirmişdi.
Bu mesajın Bakıda keçirilən forumda yenidən səslənən fikirlərlə mahiyyət etibarilə üst-üstə düşməsi Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərə yanaşmasında ardıcıllığı göstərir.
Məsələ BMT-ni zəiflətmək deyil. Əksinə, təşkilatın öz Nizamnaməsində təsbit olunmuş məqsədlərə daha səmərəli şəkildə xidmət etməsinə nail olmaqdır. BMT-nin nüfuzu yalnız onun universal təşkilat olmasından deyil, həm də qəbul etdiyi qərarların real nəticələr doğurmasından asılıdır.
Beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi isə həm təşkilatlara inamı azaldır, həm də gələcək münaqişələrin qarşısının alınmasını çətinləşdirir.
İkili standartlar problemi: hüquq hamı üçün eyni olmalıdır
Prezident İlham Əliyevin çıxışında xüsusi diqqət çəkən məsələlərdən biri ikili standartların beynəlxalq siyasətdən aradan qaldırılması çağırışı idi.
İkili standartlar təkcə siyasi ritorika məsələsi deyil. Bu yanaşma beynəlxalq hüququn legitimliyinə, dövlətlərin bir-birinə etimadına və qlobal təhlükəsizliyin gələcəyinə birbaşa təsir göstərir.
Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, dövlətlərin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və beynəlxalq hüquqla müəyyən edilmiş hüquqları siyasi münasibətlərdən asılı olmayaraq eyni prinsiplərlə müdafiə edilməlidir.
Əgər bir münaqişədə beynəlxalq hüququn pozulmasına görə ciddi siyasi və iqtisadi tədbirlər görülür, digər münaqişədə isə oxşar pozuntulara münasibət fərqli olursa, bu, beynəlxalq sistemin obyektivliyi barədə suallar yaradır.
Bununla belə, ayrı-ayrı münaqişələrə münasibətdə tətbiq olunan tədbirlərin fərqli olması avtomatik olaraq bütün hallarda ikili standartların sübutu sayılmamalıdır. Hüquqi və siyasi şərait, faktlar və beynəlxalq öhdəliklər ayrıca qiymətləndirilməlidir. Əsas prinsip isə dəyişməz qalır: beynəlxalq hüququn tətbiqi siyasi məqsədəuyğunluğun girovuna çevrilməməlidir.
Azərbaycanın uzun illər ərzində qarşılaşdığı vəziyyət bu prinsipin nə qədər vacib olduğunu göstərir. Ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnən proses beynəlxalq münasibətlərdə güc amilinin rolunu da yenidən gündəmə gətirdi.
Lakin buradan çıxarılan dərs gücün hüququ əvəz etməsi deyil. Əksinə, hüququn işləməsi üçün onun icrasına dair etibarlı mexanizmlərin mövcudluğudur.
BMT Baş katibinin iştirakı ilə keçirilən platformalar və Azərbaycanın mesajı
Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda səsləndirdiyi fikirlərin əsas xətti dəyişmir: çoxtərəfli diplomatiya yalnız bəyanatların mübadiləsi ilə məhdudlaşmamalı, konkret nəticələrə xidmət etməlidir.
Prezident İlham Əliyevin ŞƏT çərçivəsində beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası ilə bağlı səsləndirdiyi mövqe də bu kontekstdə əhəmiyyət daşıyır. BMT Baş katibinin iştirak etdiyi beynəlxalq toplantılarda müzakirə olunan qlobal təhlükəsizlik, çoxtərəfli əməkdaşlıq və beynəlxalq institutların səmərəliliyi məsələləri Azərbaycanın təcrübəsini daha geniş auditoriyaya çatdırmaq üçün mühüm platforma yaradır.
Burada əsas mesaj aydındır: beynəlxalq təşkilatların nüfuzu onların qəbul etdiyi qərarların sayı ilə deyil, həmin qərarların real həyatda yaratdığı nəticələrlə ölçülməlidir.
Azərbaycan uzun illər beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrasını gözləyən ölkə olub. Bu gün isə həmin təcrübəni qlobal müzakirəyə çıxararaq beynəlxalq sistemin daha səmərəli işləməsi üçün mexanizmlərin yaradılmasını tələb edir.
Bu yanaşma çoxtərəfli diplomatiyanın əhəmiyyətini inkar etmir. Əksinə, onun daha işlək olmasına çağırışdır. Çünki beynəlxalq hüququn etibarlılığı ayrı-ayrı dövlətlərin siyasi bəyanatlarından daha çox, ümumi qaydaların hamıya eyni şəkildə tətbiq edilməsindən asılıdır.
Bakıdan dünyaya verilən mesaj
VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq dialoq və əməkdaşlıq platformalarındakı rolunu da ön plana çıxarır. Forumun “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusu qlobal parçalanma, münaqişələr və qarşılıqlı etimadın zəiflədiyi bir dövrdə xüsusi məna daşıyır.
Mədəniyyətlərarası dialoq yalnız fərqli dinlərin, xalqların və cəmiyyətlərin bir-birini anlaması demək deyil. Bu anlayışın siyasi müstəvidə də qarşılığı olmalıdır: dövlətlərin suverenliyinə hörmət, beynəlxalq hüququn müdafiəsi, münaqişələrin həlli və razılaşmaların icrası.
Azərbaycanın irəli sürdüyü yanaşmanın mühüm tərəfi də budur. Dialoq vacibdir, amma nəticəsiz dialoq münaqişəni həll etmir. Qətnamələr vacibdir, amma icra olunmayan qətnamələr təhlükəsizliyi təmin etmir. Sülh haqqında bəyanatlar vacibdir, amma dayanıqlı sülh konkret öhdəliklər və onların yerinə yetirilməsi ilə mümkündür.
Azərbaycanın təcrübəsi dünya üçün hazır və bütün hallara uyğun model deyil. Ancaq bu təcrübə beynəlxalq ictimaiyyətin nəzərdən qaçırmamalı olduğu mühüm bir həqiqəti ortaya qoyur: dövlətlərin hüquqları yalnız sənədlərdə təsbit olunmaqla qorunmur, onların həyata keçirilməsi üçün siyasi iradə və işlək mexanizmlər də lazımdır.
Azərbaycanın sülh quruculuğu təcrübəsi iki mühüm istiqamətdə dəyərləndirilə bilər. Birincisi, dövlətin öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü təmin etmək üçün ardıcıl strategiyaya, güclü institusional imkanlara və diplomatik fəallığa ehtiyacı var. İkincisi, beynəlxalq sistemin etibarlılığı qəbul edilən qərarların icrasından və hüququn selektiv tətbiqinə yol verilməməsindən asılıdır.
Prezident İlham Əliyevin Bakıdan səsləndirdiyi mesajın mahiyyəti də məhz budur: dünya münaqişələrin yalnız nəticələrini müzakirə etməklə kifayətlənməməli, onların həllinə mane olan sistemli problemləri də aradan qaldırmalıdır.
Çünki həqiqi sülh yalnız silahların susması deyil. Həqiqi sülh hüququn işlədiyi, razılaşmaların yerinə yetirildiyi və heç bir dövlətin öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün beynəlxalq sistemin fəaliyyətsizliyinə təkbaşına cavab axtarmağa məcbur qalmadığı bir düzəndir.
Əli Hüseynov
