Bakı 
Azərbaycanın 55 qeyri-hökumət təşkilatının İran Prezidenti Məsud Pezeşkiana ünvanladığı açıq məktub əslində uzun illərdir həllini gözləyən ciddi bir problemin yenidən gündəmə gətirilməsidir. Söhbət İranda yaşayan milyonlarla azərbaycanlının öz ana dilində təhsil almaq hüququndan gedir.
Məktubun diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, müraciət qarşıdurma və ittiham üzərində deyil, birbaşa İran prezidentinin milli kimliyinə, Azərbaycan dilinə münasibətinə və şəxsi məsuliyyətinə əsaslanır. Pezeşkianın Azərbaycan dilində danışması, şeirlər səsləndirməsi və milli mənsubiyyətini açıq ifadə etməsi müsbət qarşılansa da, burada mühüm bir sual ortaya çıxır: Əgər ölkənin prezidenti öz ana dilinə bu qədər bağlıdırsa, nə üçün həmin ölkədə milyonlarla insanın ana dilində sistemli təhsil alması hələ də təmin olunmayıb?
Məsələnin ən ciddi tərəfi odur ki, ana dili ilə bağlı tələblər İranın hüquqi sistemindən kənar bir məsələ deyil. İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsi fars dilini rəsmi dil kimi müəyyənləşdirməklə yanaşı, regional və etnik dillərin mətbuatda və kütləvi informasiya vasitələrində istifadəsinə, eləcə də həmin dillərin ədəbiyyatının məktəblərdə tədrisinə imkan verir. Ancaq burada hüquqi incəliyi də nəzərə almaq lazımdır: həmin maddə bütün təhsil pillələrində ana dilində tədris aparılmasına birbaşa təminat vermir. Məhz buna görə Azərbaycan QHT-lərinin müraciətində yalnız dilin ayrıca fənn kimi öyrədilməsi deyil, Azərbaycan dilində təhsil verən məktəblərin və ali təhsil müəssisələrinin yaradılması, dərsliklərin hazırlanması və müəllim kadrlarının yetişdirilməsi də tələb olunur. Bu, məsələnin simvolik bəyanatlardan çıxarılaraq real dövlət siyasətinə çevrilməsi çağırışıdır.
Pezeşkianın prezidentliyi dövründə bu məsələnin xüsusi aktuallıq qazanması təsadüfi deyil. Çünki o, İranın azərbaycanlı mənşəli siyasi rəhbərlərindən biri kimi cəmiyyətin müəyyən təbəqələrində dəyişiklik gözləntiləri yaradıb. Lakin İranın siyasi idarəetmə sistemi elə qurulub ki, prezidentin mövqeyi bütün istiqamətlərdə müstəqil qərar qəbul etmək üçün kifayət etmir. Ali rəhbərin səlahiyyətləri, mühafizəkar siyasi institutların təsiri və təhlükəsizlik strukturlarının yanaşması milli-mədəni hüquqlarla bağlı islahatların qarşısında ciddi maneələr yarada bilər. Bununla belə, bu amillər prezidentin siyasi məsuliyyətini tamamilə aradan qaldırmır. Pezeşkian ən azı hökumət səviyyəsində konkret təşəbbüslər irəli sürə, təhsil siyasətində dəyişikliklərə başlaya və ana dili məsələsini dövlət gündəminin daimi mövzusuna çevirə bilər.
Digər mühüm məqam İran hakimiyyətinin milli dillər məsələsinə uzun illər ərzində daha çox təhlükəsizlik prizmasından yanaşmasıdır. Halbuki ana dilində təhsil almaq istəyi avtomatik olaraq separatizm və ya dövlətin ərazi bütövlüyünə təhlükə kimi qiymətləndirilə bilməz. Dünyanın bir çox çoxmillətli dövlətlərində müxtəlif dillərdə təhsil imkanlarının yaradılması dövlətin parçalanmasına deyil, əksinə, vətəndaşların öz ölkələrinə bağlılığının güclənməsinə xidmət edir. İran da bu məsələyə milli təhlükəsizlik problemi kimi deyil, vətəndaş hüquqlarının təmin edilməsi və mədəni müxtəlifliyin qorunması baxımından yanaşmalıdır. Azərbaycan dilinin təhsil sistemində daha geniş yer alması fars dilinin rəsmi statusuna təhlükə yaratmır. Əksinə, bu, İranın öz vətəndaşları arasında bərabərlik prinsipini praktikada nə dərəcədə həyata keçirdiyini göstərən mühüm sınaq ola bilər.
Azərbaycan QHT-lərinin müraciətinin siyasi əhəmiyyəti həm də onun iki ölkə münasibətlərinin həssas dövrünə təsadüf etməsindədir. Bakı ilə Tehran arasında münasibətlərin inkişafı üçün diplomatik imkanlar mövcuddur, lakin qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi yalnız rəsmi görüşlər və müsbət bəyanatlarla məhdudlaşmamalıdır. İranın Azərbaycanla dostluq münasibətlərindən danışdığı bir şəraitdə öz ərazisində yaşayan azərbaycanlıların dil və mədəni hüquqlarına münasibəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada söhbət Azərbaycanın İranın daxili işlərinə müdaxiləsindən deyil, vətəndaş cəmiyyətinin fundamental mədəni hüquqlarla bağlı mövqe bildirməsindən gedir. Üstəlik, müraciətin məhz Pezeşkiana ünvanlanması onun şəxsi nüfuzundan və Azərbaycan dilinə bağlılığından istifadə etməklə problemin konstruktiv həllinə nail olmaq cəhdi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Nəticə etibarilə, bu müraciət İran rəhbərliyi üçün həm siyasi, həm də mənəvi məsuliyyət məsələsini aktuallaşdırır. Pezeşkianın Azərbaycan dilində şeir söyləməsi, milli kimliyini vurğulaması, əlbəttə, müsbət haldır. Ancaq milyonlarla insan üçün əsas məsələ prezidentin hansı dildə danışması deyil, onların övladlarının hansı dildə təhsil ala bilməsidir. İran hakimiyyəti bu istiqamətdə konkret addımlar atarsa, bu, həm ölkə daxilində ictimai etimadın güclənməsinə, həm də Azərbaycanla münasibətlərdə müsbət atmosferin yaranmasına töhfə verə bilər. Əks halda, ana dili ilə bağlı verilən mesajlarla həyata keçirilən siyasət arasındakı ziddiyyət daha aydın görünəcək. Pezeşkianın qarşısında duran əsas seçim də budur: Azərbaycan dilinə sevgisini yalnız çıxışlarında ifadə etmək, yoxsa həmin dilin təhsil sistemində real imkanlar qazanması üçün siyasi iradə nümayiş etdirmək.
Züriyə Qarayeva
