Bakı 
ABŞ Prezidenti Donald Trampın İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla Nyu-Yorkda görüşməyə açıq olduğunu bildirməsi ABŞ-İran qarşıdurmasının indiki mərhələsində diqqətçəkən diplomatik siqnaldır. Tramp Fox News-a açıqlamasında belə bir görüşə “yəqin ki, açıq” olduğunu deyib.
Bu, hələ rəsmi görüş razılaşması və ya konkret danışıqlar təklifi deyil, lakin tərəflərin müharibə şəraitində olduğu bir vaxtda birbaşa liderlər səviyyəsində təmas ehtimalının gündəmə gəlməsi mühüm dəyişiklikdir. ABŞ administrasiyası Məsud Pezeşkian və xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin BMT Baş Assambleyasına qatılması üçün Nyu-Yorka gəlməsinə də icazə verib.
Burada maraqlı məqam Trampın diplomatik mesajla hərbi təzyiqi eyni vaxtda davam etdirməsidir. ABŞ Prezidenti bir tərəfdən iranlı həmkarı ilə görüş imkanını açıq saxlayır, digər tərəfdən İran qarşısında razılaşma, iqtisadi təzyiqin davam etməsi və hərbi eskalasiya kimi müxtəlif variantların olduğunu bildirir. Tehran isə yeni ABŞ hücumunun genişmiqyaslı cavabla qarşılanacağını xəbərdar edir. Deməli, hazırkı mərhələni klassik yaxınlaşmadan daha çox “təzyiq altında diplomatiya” kimi xarakterizə etmək mümkündür: hər iki tərəf hərbi imkanlarını nümayiş etdirərkən danışıqlar qapısını tam bağlamır.
Bu mümkün görüşün əhəmiyyətini artıran əsas amil Hörmüz boğazındakı vəziyyətdir. ABŞ-İran qarşıdurması artıq yalnız iki dövlət arasındakı təhlükəsizlik problemi deyil; enerji bazarları, dəniz nəqliyyatı və Körfəz ölkələrinin təhlükəsizliyi ilə birbaşa əlaqələnib. Yəməndə husilərin fəaliyyəti və Səudiyyə Ərəbistanına hücumlar da böhranın coğrafiyasını genişləndirir. Hörmüz və Bab əl-Məndəb kimi iki mühüm dəniz keçidində yaranan risklər münaqişəni qlobal iqtisadi problemə çevirir. Buna görə Vaşinqton və Tehran arasında mümkün dialoqun predmeti yalnız nüvə proqramı deyil, regional təhlükəsizlik və dəniz yollarının fəaliyyəti də ola bilər.
Bununla belə, Tramp-Pezeşkian görüşünün baş tutması avtomatik olaraq razılaşma demək deyil. ABŞ və İran arasında müharibəni dayandırmağa yönəlmiş təmaslar indiyədək fasilələrlə aparılıb və tərəflərin başlanğıc mövqeləri arasında ciddi fərqlər qalır. İran danışıqlara qayıdışı öz təhlükəsizlik və iqtisadi tələbləri ilə əlaqələndirir, Vaşinqton isə Tehrandan güzəştlər tələb edir. Üstəlik, Pezeşkianın mümkün razılaşmanı İranın bütün siyasi və təhlükəsizlik sistemi adından təkbaşına təmin edə biləcəyi də düşünülməməlidir; İranın qərarvermə mexanizmində prezidentdən başqa mühüm güc mərkəzləri mövcuddur. Buna görə liderlərin görüşü baş tutsa belə, ilkin nəticə böyük sazişdən daha çox danışıqlar mexanizminin yenidən qurulması ola bilər.
BMT Baş Assambleyası isə bunun üçün nadir diplomatik imkan yaradır. Pezeşkianın Nyu-Yorka səfəri planlaşdırılır və Tramp da Baş Assambleya çərçivəsində dünya liderləri ilə görüşlər keçirəcək. Belə şəraitdə rəsmi sammitdən əvvəl xarici işlər nazirləri, vasitəçilər və diplomatik kanallar vasitəsilə mövqelərin yaxınlaşdırılması mümkündür. Hətta görüş baş tutmasa belə, Nyu-York həftəsi tərəflərin hansı şərtlərlə danışıqlara hazır olduğunu müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilə bilər. Başqa sözlə, əsas məsələ təkcə “Tramp Pezeşkianla görüşəcəkmi?” deyil, həmin görüşün mümkün olması üçün Vaşinqton və Tehranın hansı qarşılıqlı addımlara hazır olduğudur.
Hazırkı vəziyyətin ən mühüm göstəricilərindən biri də bazarların diplomatik siqnallara reaksiyasıdır. Sentyabrın 21-də mümkün ABŞ-İran diplomatik təmasının Yaxın Şərqdə gərginliyi azalda biləcəyi gözləntiləri fonunda neft qiymətləri geriləyib; bu da siyasi prosesin qlobal iqtisadi əhəmiyyətini göstərir. Lakin bunu böhranın bitməsi kimi qiymətləndirmək tezdir: hərbi təhdidlər, Hörmüz məsələsi, husilər və tərəflərin qarşılıqlı tələbləri qüvvədə qalır. Buna görə qarşıdakı BMT həftəsi ABŞ-İran münasibətlərində iki mümkün istiqamətin, yəni, eskalasiyanın və diplomatiyanın eyni anda açıq qaldığı mərhələdir. Tramp-Pezeşkian təması baş tutarsa, onun əsas əhəmiyyəti dərhal yekun saziş əldə edilməsindən çox, aylardır davam edən qarşıdurmanın siyasi həll kanalına keçirilib-keçirilməyəcəyini göstərməsində olacaq.
Alim Nəsirov
