Bakı 
Tehran dini həssaslıqlardan istifadə etməklə Azərbaycanın daxili məsələlərinə təsir göstərməyə çalışırmı? İranın dövlət mediasının yaydığı görüntülər, dini təsir şəbəkələrinin fəaliyyəti və son hadisələrin regional siyasi konteksti bu sualı daha ciddi şəkildə gündəmə gətirir.
Bir dövlətin başqa bir dövlətə qarşı apardığı mübarizə həmişə hərbi təhdid, diplomatik təzyiq və ya iqtisadi sanksiyalarla məhdudlaşmır. Bəzən daha incə üsullara əl atılır: cəmiyyətin həssas mövzuları qabardılır, mövcud narazılıqlar böyüdülür, hadisələr birtərəfli təqdim edilir və ictimai müzakirə siyasi qarşıdurmaya çevrilir.
Azərbaycanın qonşusu İranla münasibətlərində dini amilin bu kontekstdə araşdırılması xüsusilə vacibdir. Çünki söhbət təkcə iki ölkənin siyasi münasibətlərindən getmir. Söhbət Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi öz inkişaf yolunu seçmək hüququndan, cəmiyyətin daxili məsələlərinə xaricdən təsir göstərilməsi ehtimalından və dini kimliyin siyasi alətə çevrilməsi riskindən gedir.
12 oktyabr 2026-cı ildə məktəblərdə geyim qaydaları ətrafında yaranan gərginlik və hicabla bağlı müzakirələrin beynəlxalq informasiya məkanına daşınması bu məsələyə yenidən diqqət yetirməyi zəruri edir. İranın dövlət yayım qurumuna bağlı Sahar Azəri kanalının Azərbaycandakı hadisələrlə əlaqələndirilən görüntüləri yayması barədə məlumatlar isə ayrıca araşdırılmalı olan məqamdır. Burada əsas məsələ dini inanc deyil, dini mövzunun hansı məqsədlə və necə təqdim edilməsidir.
İranın Azərbaycana münasibətində dini amil niyə vacibdir?
Azərbaycan və İran arasında tarixi, mədəni və dini bağlar mövcuddur. Lakin bu yaxınlıq iki ölkənin siyasi maraqlarının həmişə üst-üstə düşməsi demək deyil. Əksinə, son onilliklərdə regional təhlükəsizlik, Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığı, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığı və Cənubi Qafqazda dəyişən güc balansı Bakı ilə Tehran arasında münasibətlərin gərginləşməsinə səbəb olan amillər sırasında yer alıb.
Stimson Center-in 22 yanvar 2024-cü il tarixli təhlilində İranın Azərbaycanda dini təsir imkanlarını genişləndirmək cəhdləri, dini təhsil şəbəkələri və sosial media vasitəsilə təbliğat fəaliyyəti araşdırılıb. Müəllif İranla əlaqəli “Hüseyniyyun” təşkilatının fəaliyyətini və onun Azərbaycan daxilində tərəfdarlar qazanmaq cəhdlərini də təsvir edib.
Bu təhlil İranın Azərbaycanla bağlı dini və ideoloji təsir siyasətinin mövcudluğuna dair mühüm kontekst yaradır. Bununla belə, həmin material 12 oktyabr 2026-cı il hadisələrinin məhz bu təşkilat tərəfindən idarə edildiyini sübut etmir. Konkret əlaqələr ayrıca müəyyənləşdirilməlidir.
Məhz burada İran siyasətinin əsas problemi ortaya çıxır: dini və mədəni yaxınlıq qarşılıqlı hörmət üçün əsas olmalıdır, başqa ölkənin cəmiyyətinə siyasi təsir göstərmək üçün vasitəyə yox.
Tehran Azərbaycanı yalnız öz dini-ideoloji baxışları çərçivəsində görmək istəyirsə, bu yanaşma iki suveren dövlət arasında bərabərhüquqlu münasibətlər prinsipinə ziddir. Azərbaycan cəmiyyətinin dini kimliyi İran dövlətinin siyasi nəzarətinə verilmiş resurs deyil.
Fakt: İranın dövlət yayım qurumuna bağlı kanalın yaydığı görüntülər
12 oktyabr 2026-cı ildə Jnews.az nəşrinin yaydığı məlumata görə, İranın dövlət yayım qurumu IRIB-ə bağlı Sahar Azəri kanalı sosial şəbəkədə Türkiyənin Diyarbəkir şəhərində Azərbaycandakı hicablı qadınlara dəstək məqsədilə aksiya keçirildiyini iddia edən paylaşım yayıb.
Nəşrin məlumatında bildirilir ki, paylaşımda istifadə olunan görüntülər əslində Diyarbəkirin Sur rayonunda oktyabrın 11-də keçirilmiş mərasimə aiddir. Həmin mərasim hicab bağlamağa başlayan qızlar üçün təşkil olunmuşdu və görüntülərin Azərbaycanla bağlı aksiyanı əks etdirmədiyi qeyd edilirdi.
Mənbə:Jnews.az, 12 oktyabr 2026-cı il - “Iranian TV channel airs false footage about Azerbaijan”.
Bu məlumat təsdiqləndiyi halda, söhbət ciddi informasiya məsuliyyəti problemindən gedir. Çünki başqa məqsədlə keçirilmiş tədbirin görüntülərini Azərbaycandakı hadisələrə aid etmək auditoriyada yanlış təsəvvür yarada bilər. İnsanlar başqa ölkədəki mərasimi Azərbaycana dəstək aksiyası kimi qəbul edə, hadisələrin miqyası və beynəlxalq dəstək barədə həqiqətə uyğun olmayan nəticəyə gələ bilərlər.
Burada İranın dövlət mediasına ünvanlanan sual aydındır: görüntülərin həqiqi konteksti yoxlanılıbmı? Əgər yoxlanılıbsa, niyə Azərbaycanla əlaqələndirilib? Səhv aşkarlanıbsa, düzəliş edilibmi?
Bu sualların cavabı ictimaiyyətə təqdim edilməlidir.
Əgər görüntülər bilərəkdən yanlış kontekstdə yayımlanıbsa, bunu adi jurnalist səhvi kimi qiymətləndirmək olmaz. Belə davranış informasiya manipulyasiyasıdır və dövlət mediasının etibarlılığına ciddi zərbə vurur.
İranın dövlət yayım qurumu üçün də məsuliyyət prinsipi dəyişməməlidir: başqa ölkədəki həssas mövzudan siyasi məqsədlə istifadə etmək faktların təhrifinə haqq qazandırmır.
Hicab mübahisəsi necə siyasi qarşıdurmaya çevrilə bilər?
21 sentyabr 2026-cı ildə qəbul edilmiş məktəb geyimi qaydaları ətrafında yaranmış mübahisə hüquqi və ictimai müzakirə tələb edən məsələdir. Al Jazeera-nın 12 oktyabr tarixli materialında yeni qaydaların hicabı açıq şəkildə adlandırmasa da, dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan geyimlərə məhdudiyyət yaratdığı və bəzi məktəblərdə şagirdlərlə müəllimlərin təhsil prosesinə buraxılması ilə bağlı problemlərin ortaya çıxdığı bildirilir.
Mövcud mübahisədən siyasi məqsədlərlə istifadə olunması da eyni dərəcədə ciddi məsələdir.
Hər hansı xarici siyasi aktor hadisələri yalnız bir tərəfin emosional görüntüləri əsasında təqdim edir, hüquqi konteksti arxa plana keçirir və cəmiyyətdə qarşıdurmanı dərinləşdirən mesajlar yayırsa, bu fəaliyyətin məqsədi araşdırılmalıdır.
İranın mümkün marağı da burada axtarılmalıdır: Azərbaycanın daxilində mövcud mübahisə beynəlxalq siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilə bilərmi?
Bu, araşdırılmalı olan əsas suallardan biridir. Lakin İranın konkret kampaniyanı təşkil etdiyini söyləmək üçün media paylaşımlarından əlavə, koordinasiya, maliyyələşmə və təşkilati əlaqələrə dair sübutlar tələb olunur.
İranın ikili standartları: öz daxilində məcburiyyət, xaricdə siyasi ritorika
İranın hicab mövzusundakı siyasəti ilə Azərbaycandakı müzakirələrə yanaşmasını müqayisə etmək də vacibdir.
BMT-nin İranda insan hüquqları vəziyyətini araşdıran müstəqil missiyası 2025-ci ildə qadınlara qarşı məcburi hicab qaydalarının tətbiqi, nəzarət və müşahidə mexanizmləri barədə narahatlıqlarını ifadə edib.
Bu, İranın öz daxilində dini geyim məsələsinə münasibətinin dövlət nəzarəti ilə sıx bağlı olduğunu göstərir.
Belə bir vəziyyətdə Tehran Azərbaycandakı hicab mübahisəsinə münasibət bildirərkən hansı prinsipi əsas götürür? Dini azadlığı, yoxsa siyasi məqsədlərini?
Əgər dini azadlıq həqiqətən universal dəyərdirsə, o, yalnız başqa dövlətin siyasətini tənqid etmək üçün xatırlanmamalıdır. Eyni prinsip İranın özündə də tətbiq olunmalıdır. Qadınların geyimi ilə bağlı seçim hüququnu müdafiə edən yanaşma dövlətin öz vətəndaşlarına münasibətində də ardıcıl olmalıdır.
İranın siyasi dairələri Azərbaycandakı hadisələrdən danışarkən öz daxili siyasətləri ilə bağlı suallardan yayına bilməzlər. Dini azadlıqlar barədə danışmaq istəyən hər bir dövlət əvvəlcə öz siyasətinin həmin prinsiplərlə nə dərəcədə uzlaşdığını izah etməyə hazır olmalıdır.
Bu, İranın hər bir tənqidini avtomatik olaraq əsassız saymaq demək deyil. Əksinə, bütün tərəflərə eyni meyarın tətbiq edilməsini tələb etməkdir.
Tehran üçün Azərbaycan niyə həssas məsələdir?
Azərbaycanın müstəqillikdən sonrakı inkişafı, regional mövqeyinin güclənməsi və xarici siyasətdə müstəqil qərarlar qəbul etməsi İranın regional maraqları ilə bəzi istiqamətlərdə toqquşur.
Brookings-in Cənubi Qafqazda dini yumşaq gücün təsirinə dair təhlilində İranın Azərbaycan və Gürcüstandakı şiə icmaları ilə dini əlaqələr, din xadimlərinin mübadiləsi, təhsil və dini ədəbiyyat vasitəsilə münasibətlər qurduğu qeyd olunur. Təhlil eyni zamanda İranın dini təsirinin miqyasının məhdudluğu barədə ekspert qiymətləndirmələrini də təqdim edir.
Bu, vacib məqamdır: İranın dini təsir imkanlarının olması onun Azərbaycan cəmiyyətini bütövlükdə idarə edə bilməsi demək deyil.
Azərbaycan cəmiyyətinin öz tarixi, milli kimliyi və siyasi təcrübəsi var. Dini inanclı vətəndaşların hamısını İranın siyasi maraqları ilə eyniləşdirmək həm yanlış, həm də təhlükəlidir.
Lakin xarici dövlətin müəyyən dini şəbəkələr vasitəsilə siyasi təsir qazanmaq cəhdləri varsa, bu, milli təhlükəsizlik və ictimai şəffaflıq baxımından araşdırılmalıdır.
Azərbaycanın Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığı, İsraillə əməkdaşlığı və müstəqil regional siyasəti Tehran üçün arzuolunmaz nəticələr yarada bilər. Amma bu, İranın hər bir addımının mütləq Azərbaycana qarşı yönəldiyini sübut etmir. Konkret hadisələr konkret sübutlarla qiymətləndirilməlidir.
Əsas prinsip dəyişməzdir: Azərbaycanın xarici siyasət seçimi başqa dövlətin təsdiqindən asılı deyil.
Dini hisslərdən istifadə etmək cəmiyyəti parçalamaq riskini yaradır
Dini mövzuların siyasi manipulyasiya üçün əlverişli olmasının səbəbi onların insanların şəxsi kimliyi və mənəvi dünyası ilə bağlı olmasıdır. Belə məsələlərdə emosiyalar sürətlə yüksələ, ayrı-ayrı hadisələr ümumiləşdirilə və hüquqi mübahisələr qarşıdurmaya çevrilə bilər.
Xarici təbliğatın mümkün məqsədi məhz bu emosional mühiti öz xeyrinə istifadə etmək ola bilər.
Azərbaycanın marağı isə həm dini azadlıqların qorunmasını, həm də təhsil sisteminin hüquqi qaydalar çərçivəsində fəaliyyət göstərməsini təmin etməkdir. Bu iki məsələni bir-birinə qarşı qoymaq əvəzinə, yaranmış mübahisənin hüquqi həlli yollarını aydınlaşdırmaq lazımdır.
Tehran və ya başqa bir xarici aktor bu mübahisədən istifadə edərək Azərbaycan cəmiyyətini bir-birinə qarşı qoymağa çalışırsa, belə cəhdlərə qarşı ən düzgün cavab faktların şəffaf təqdimatı, qanunun aydın izahı və ictimai dialoqdur.
İranın siyasi dairələri də anlamalıdır ki, dini həmrəylik adı altında başqa dövlətin daxili siyasətinə təsir göstərmək cəhdi qarşılıqlı etimadı gücləndirmir. Əksinə, iki ölkə arasında şübhələri və gərginliyi artıra bilər.
Nəticə: Azərbaycanın daxili məsələləri İranın siyasi təzyiq aləti ola bilməz
Dünənki hadisələr ətrafında ortaya çıxan məlumatlar İranın dövlət mediasının fəaliyyətini, dini təsir şəbəkələrinin rolunu və xarici informasiya kampaniyalarının mexanizmlərini daha ciddi araşdırmağı tələb edir.
Sahar Azəri kanalının Diyarbəkirdə çəkilmiş görüntüləri Azərbaycanla əlaqələndirməsi barədə yayılan məlumat, əgər ilkin mənbələrlə təsdiqlənərsə, İranın dövlət mediasına qarşı ciddi suallar doğurur. İranla əlaqəli dini təsir şəbəkələrinin Azərbaycan daxilindəki fəaliyyəti barədə əvvəlki ekspert təhlilləri də bu mövzunun regional təhlükəsizlik kontekstində araşdırılmasının əhəmiyyətini göstərir.
Amma bu faktlardan avtomatik olaraq bütün aksiyaların Tehrandan idarə edildiyi nəticəsi çıxarmaq olmaz. Belə nəticə üçün konkret sübutlar tələb olunur.
İrana ünvanlanan əsas tənqid də məhz burada dayanmalıdır: dini və tarixi yaxınlıq siyasi müdaxilə hüququ yaratmır. Azərbaycan vətəndaşlarının dini hissləri hər hansı xarici dövlətin regional strategiyasının alətinə çevrilməməlidir.
Tehran Azərbaycanla münasibətlərdə həqiqətən qarşılıqlı hörmət istəyirsə, Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik modelinə, xarici siyasət seçimlərinə və daxili hüquqi proseslərinə hörmət etməlidir. Dini mövzular üzərindən siyasi təzyiq göstərilməsi, faktların təhrif edilməsi və ictimai narazılığın manipulyasiya edilməsi halları sübut olunduğu təqdirdə, bunlar açıq şəkildə ifşa edilməlidir.
Azərbaycanın daxili məsələləri Tehranın siyasi eksperiment meydanı deyil. Dini inanclar insanların şəxsi hüququdur, xarici dövlətlərin siyasi mülkiyyəti deyil. İranın Azərbaycanla münasibətlərində bu sərhədə hörmət etməsi isə təkcə diplomatik nəzakət yox, suverenliyə hörmətin əsas şərtidir.
Bakıvaxtı.az Analitik Qrupu
