Bakı 
2001-ci il 11 sentyabr terror aktlarından 25 il keçir. Həmin hücumlar yalnız ABŞ-nin təhlükəsizlik siyasətini deyil, bütövlükdə beynəlxalq münasibətlər sistemini dəyişdirdi.
Əfqanıstan və İraqda aparılan müharibələr, sərhəd və hava limanlarında gücləndirilən nəzarət, kəşfiyyat xidmətləri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi məhz 11 sentyabrdan sonra formalaşan yeni təhlükəsizlik arxitekturasının nəticəsi oldu. Lakin dörddəbir əsr sonra əsas sual budur: dünya terror təhlükəsini aradan qaldıra bildi, yoxsa təhlükə sadəcə yeni coğrafiyaya və daha mürəkkəb formalara keçdi?
“Əl-Qaidə” əvvəlki mərkəzləşdirilmiş gücünü və böyük əməliyyatlar təşkil etmək imkanlarının mühüm hissəsini itirib. Üsamə bin Laden və Əyman əz-Zəvahiri kimi əsas liderlərin öldürülməsi, təşkilatın maliyyə və kommunikasiya kanallarına endirilən zərbələr onun vahid komandanlıq imkanlarını zəiflədib. Buna baxmayaraq, “Əl-Qaidə” tamamilə yox olmayıb. Təşkilat birbaşa idarə olunan qlobal strukturdan daha çox, müxtəlif regionlarda fəaliyyət göstərən və yerli qarşıdurmalardan qidalanan şəbəkəyə çevrilib.
Terrorizmin əsas coğrafiyası da dəyişib. Əvvəllər diqqət Əfqanıstan, Pakistan, İraq və Suriyaya yönəlirdisə, indi Sahel bölgəsi, Somali, Yəmən və Qərbi Afrikanın bir sıra ölkələri daha təhlükəli mərkəzlərə çevrilir. Dövlət institutlarının zəifliyi, yoxsulluq, etnik münaqişələr və nəzarətsiz sərhədlər radikal qruplara geniş fəaliyyət imkanı yaradır. Beləliklə, terror təhlükəsi müəyyən bir təşkilatın məğlub edilməsindən daha geniş problemə - idarəetmə boşluqlarından istifadə edən regional şəbəkələrə çevrilib.
Digər mühüm dəyişiklik terrorun rəqəmsallaşmasıdır. Artıq radikal qrupların böyük düşərgələr, geniş döyüşçü birlikləri və fiziki qərargahlar yaratmasına həmişə ehtiyac qalmır. Sosial şəbəkələr, şifrələnmiş kommunikasiya vasitələri və süni intellekt imkanları təbliğat, radikallaşdırma, hədəf seçimi və hücum planlaşdırılmasını asanlaşdırır. Bu isə fərdi şəkildə hərəkət edən şəxslərin və kiçik, aşkarlanması çətin qrupların təhlükəsini artırır.
Eyni zamanda, beynəlxalq təhlükəsizlik anlayışı terrorizmdən daha geniş məzmun qazanıb. Kiberhücumlar, kritik infrastruktura qarşı sabotaj, dezinformasiya kampaniyaları və dövlətlərin dəstəklədiyi gizli əməliyyatlar ənənəvi terror aktları qədər ciddi nəticələr yarada bilir. Elektrik şəbəkəsinin, bank sisteminin və ya sualtı rabitə kabellərinin sıradan çıxarılması minlərlə insanın həyatına və bütöv dövlətlərin təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilər. Buna görə də bugünkü təhlükə yalnız terror təşkilatlarından deyil, terror üsullarına bənzər vasitələrdən istifadə edən dövlət və qeyri-dövlət aktorlarından qaynaqlanır.
11 sentyabrın 25-ci ildönümünün əsas dərsi ondan ibarətdir ki, hərbi güc terror təşkilatlarını zəiflədə bilər, lakin radikallaşmanı yaradan siyasi və sosial səbəbləri tam aradan qaldıra bilməz. Yeni təhlükəsizlik modeli kəşfiyyat əməkdaşlığı, kibermüdafiə, sərhəd nəzarəti və maliyyə monitorinqi ilə yanaşı, zəif dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsini də əhatə etməlidir. Təhlükəsizlik naminə insan hüquqları və azadlıqların həddindən artıq məhdudlaşdırılması isə yeni narazılıqlar yarada bilər. Deməli, terror təhlükəsi yox olmayıb; daha səssiz, parçalanmış, texnoloji və aşkarlanması çətin formaya keçib.
Züriyə Qarayeva
