Bakı 
WUF13-un beşinci günü urbanizasiyanın qlobal miqyasda yaratdığı strateji çağırışların daha kəskin və real şəkildə müzakirə edildiyi mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Günün əsas xəttini şəhərlərin gələcək inkişafında üç vacib istiqamət təşkil edirdi: iqlim dəyişikliklərinin artan təzyiqi, sosial inklüzivlik və urban idarəetmədə innovasiyaların rolu. Bu üç istiqamət bütün sessiyalarda müxtəlif aspektlərdən izah olunsa da, hamısının kəsişmə nöqtəsi belə formalaşdı: mövcud urban modelləri artıq XXI əsrin yeni reallıqlarına cavab vermir və dünya şəhərləri idarəetmə, enerji, iqtisadiyyat və sosial siyasətlərdə köklü yenilənmə zərurəti ilə qarşı-qarşıyadır.
Beşinci günün ən gözdə olan müzakirələrindən biri şəhərlərin iqlim dəyişikliklərinə adaptasiya qabiliyyətinin artırılması məsələsi idi. Xüsusilə vurğulandı ki, iqlim fəlakətləri – daşqınlar, istilik dalğaları, su qıtlığı və biomüxtəlifliyin itirilməsi – artıq gələcək ssenari deyil, hazırkı dövrün urban reallığıdır. Şəhərlərin karbon emissiyalarının qlobal miqyasda əsas mənbələrindən biri olması onları həm problemin mərkəzinə, həm də həllin baş iştirakçısına çevirir. Ekspertlərin fikrincə, artıq yalnız milli siyasətlərə güvənmək kifayət etmir; şəhər rəhbərlikləri öz müstəqil davamlılıq strategiyalarını hazırlamalı, daha çevik idarəetmə mexanizmlərinə keçməlidirlər. “Yaşıl enerji keçidi”, “ağıllı su idarəçiliyi”, “enerji-effektiv binalar” və “emisiyasız nəqliyyat” kimi istiqamətlər bu günün müzakirələrində prioritet olaraq qeyd edildi.
Miqrasiya və demoqrafik dəyişikliklərlə bağlı sessiyalar beşinci günün digər mühüm xəttini təşkil etdi. Qlobal miqrasiya proseslərinin sürətlənməsi artıq bir çox şəhərdə sosial təzyiqi artırır: infrastrukturun yüklənməsi, mənzil qıtlığı, qeyri-formal məhəllələrin böyüməsi, işsizlik və sosial inteqrasiya çətinlikləri bu çərçivədə ön plana çıxır. Müzakirələr göstərdi ki, miqrasiya nə qədər siyasi və emosional mövzu olsa da, onu urban səviyyəsində effektiv idarə etmək əsasən planlaşdırmanın keyfiyyətindən asılıdır. Ekspertlər qeyd etdilər ki, miqrantların şəhər həyatına inteqrasiyası yalnız sosial proqramlarla həll olunmur, həm də iqtisadi cəlbedicilik, təhsil və xidmət sektorlarının adaptivliyi ilə birbaşa bağlıdır. Bu səbəbdən miqrasiyanın idarə edilməsi şəhərlərin ümumi dayanıqlıq strategiyasının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim olundu.
Rəqəmsal transformasiya mövzusu isə günün ən realist yanaşmalarından birini ortaya qoydu. Panel iştirakçıları bildirdilər ki, şəhərlərin qərarvermə mexanizmləri, infrastruktur və xidmətlərin idarəolunması artıq böyük məlumat toplama sistemləri, süni intellekt və rəqəmsal monitorinq texnologiyalarına söykənir. Bununla belə, vurğulanan məqamlardan biri rəqəmsallaşmanın özü də sosial ədalət məsələlərini gündəmə gətirir. Rəqəmsal xidmətlərə çıxış bərabər olmadıqda, şəhərlərdaxili sosial uçurum daha da genişlənə bilər. Bu baxımdan rəqəmsallaşma “təkcə innovasiya” kimi yox, həm də sosial siyasətin bir elementi kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Beşinci gün həm də post-konflikt və böhran yaşamış ərazilərin bərpası ilə bağlı mühüm dialoqlara ev sahibliyi etdi. Burada əsas diqqət şəhərlərin fiziki yenidən qurulmasından çox sosial toxumanın bərpasına yönəldi. Qeyd olundu ki, bərpa prosesində yerli icmaların qərarverməyə cəlb olunması, mədəni irsin qorunması və psixososial mühitin gücləndirilməsi fiziki infrastruktur qədər vacibdir. Bu müzakirələr göstərdi ki, bərpa yalnız tikinti layihəsi deyil, həm də insan təhlükəsizliyi, inam və sosial münasibətlərin yenidən qurulması prosesidir.
Günün sonunda ekspertlərin ümumi nəticəsi belə formalaşdı: qlobal urbanizasiyanın yeni mərhələsində şəhərlər yalnız böyümə və inkişaf mərkəzi deyil, həm də qlobal böhranlara qarşı ön xəttdə duran sistemlərdir. Onların dayanıqlığı dövlətlərin təhlükəsizliyi və iqtisadi sabitliyi üçün açar faktordur. WUF13-un beşinci günü göstərdi ki, gələcəyin şəhəri artıq yalnız memarlıq və infrastrukturlarla müəyyən olunmur; o, idarəetmənin keyfiyyəti, inklüzivlik dərəcəsi, texnoloji adaptasiya gücü və əhalinin sosial rifahı ilə ölçülür.
Murad İsmayıl
