Bakı 
ABŞ ilə İran arasında davam edən qarşıdurma getdikcə daha mürəkkəb xarakter alır. Son günlər Vaşinqtondan səsləndirilən bəyanatlar, Tehranın nüvə proqramı ilə bağlı sərt mövqeyi və Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış vəziyyət göstərir ki, tərəflər arasında əsas fikir ayrılıqları hələ də aradan qalxmayıb.
ABŞ-nin BMT-dəki səfiri Mayk Uoltsun İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı aradan qaldırılmadan Vaşinqtonun strateji məqsədlərinə çatmayacağı barədə mövqeyi də bu baxımdan diqqət çəkir. Uolts ABŞ-nin İranla uzunmüddətli qarşıdurmaya hazır olduğunu, hətta razılaşma əldə edilmədiyi təqdirdə blokadanın davam etdirilə biləcəyini bildirib. Bu isə o deməkdir ki, Vaşinqton yalnız mövcud hərbi üstünlüyünü qorumaqla kifayətlənmək istəmir, eyni zamanda İranın nüvə potensialının gələcəkdə bərpasını məhdudlaşdıracaq konkret təminatlar əldə etməyə çalışır. Lakin burada əsas problem ondan ibarətdir ki, hərbi təzyiqlərin artırılması siyasi razılaşmanın avtomatik olaraq əldə ediləcəyi anlamına gəlmir.
İranın nüvə ehtiyatları ilə bağlı son açıqlamalar tərəflər arasında ziddiyyətlərin nə qədər dərin olduğunu bir daha nümayiş etdirir. İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Möhsün Rzayi oktyabrın 20-də zənginləşdirilmiş uranın ölkədən çıxarılmayacağını bəyan edib. Bununla belə, həmin materialların beynəlxalq nəzarət altında daha aşağı zənginləşdirmə səviyyəsinə endirilməsi ehtimalını tam istisna etməyib. Məsələnin diqqətçəkən tərəfi odur ki, Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin müvafiq obyektlərə çıxışının məhdudlaşdırılması səbəbindən İranın hazırkı uran ehtiyatlarının dəqiq vəziyyəti barədə qeyri-müəyyənlik qalır. ABŞ üçün əsas təhlükə məhz bu qeyri-müəyyənlikdir. Tehran nüvə proqramının dinc məqsədlərə xidmət etdiyini bildirsə də, beynəlxalq nəzarətin bərpa olunmaması Vaşinqtonun təhlükəsizlik narahatlıqlarını artırır. Buna görə də nüvə məsələsinin həlli yalnız hərbi obyektlərə zərbələr endirilməsindən deyil, yoxlanıla bilən və davamlı nəzarət mexanizminin yaradılmasından asılıdır.
Son günlər diplomatik istiqamətdə də müəyyən fəallıq müşahidə olunur. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Pakistan və Qətərin vasitəçiliyi ilə ABŞ-la dolayı təmasların davam etdiyini bildirib. Tehran sentyabr ayında təqdim etdiyi yeddi günlük atəşkəs planının qüvvədə olduğunu vurğulayır. Həmin təklifdə ABŞ-nin İran limanlarına tətbiq etdiyi blokadanın aradan qaldırılması, sanksiyaların yumşaldılması və Hörmüz boğazının yenidən açılması kimi məsələlər yer alır. Ancaq tərəflər bu addımların hansı ardıcıllıqla həyata keçirilməsi barədə razılığa gələ bilmirlər. İran əvvəlcə iqtisadi və təhlükəsizlik təminatları əldə etməyə çalışır, ABŞ isə təzyiq mexanizmlərindən imtina etməzdən əvvəl konkret güzəştlər görmək istəyir. Beləliklə, danışıqların qarşısında duran əsas maneə yalnız siyasi iradənin çatışmazlığı deyil, həm də tərəflər arasında ciddi etimadsızlığın mövcudluğudur.
Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət isə ABŞ-İran qarşıdurmasını regional çərçivədən çıxararaq qlobal iqtisadi təhlükəsizlik məsələsinə çevirib. Bu strateji su yolunda gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması enerji bazarlarına, beynəlxalq daşımaların təhlükəsizliyinə və təchizat zəncirlərinə ciddi təsir göstərir. ABŞ blokada vasitəsilə İranın iqtisadi imkanlarını zəiflətməyə çalışsa da, qarşıdurmanın uzanmasının iqtisadi nəticələri Vaşinqtonun özünə və müttəfiqlərinə də təsirsiz ötüşmür. Üstəlik, İran rəsmilərinin yeni hücumlar baş verəcəyi təqdirdə regiondakı enerji və nəqliyyat infrastrukturunun hədəfə alına biləcəyi barədə xəbərdarlıqları təhlükənin miqyasını genişləndirir. Körfəz dövlətləri məhz buna görə həm İranın Hörmüz üzərində məhdudlaşdırıcı nəzarətinə qarşı çıxır, həm də yeni genişmiqyaslı müharibənin qarşısının alınmasını istəyirlər. Bu vəziyyət göstərir ki, hərbi üstünlük əldə etmək başqa, regionda uzunmüddətli sabitliyi təmin etmək isə tamamilə başqa məsələdir.
ABŞ daxilindəki siyasi vəziyyət də İranla bağlı qərarlara təsir göstərən mühüm amillərdən biridir. Noyabrın 3-də keçiriləcək Konqresə aralıq seçkiləri ərəfəsində enerji qiymətlərinin yüksəlməsi, müharibənin iqtisadi yükü və qarşıdurmanın nə qədər davam edəcəyi ilə bağlı suallar Tramp administrasiyası üçün əlavə təzyiq yaradır. Son məlumatlarda ABŞ-ın Yaxın Şərqə əlavə hərbi qüvvələr göndərməsi ehtimalı da gündəmə gəlib. Xüsusilə “Theodore Roosevelt” aviadaşıyıcı qrupunun regiona göndərilməsi barədə xəbərlər Vaşinqtonun hərbi variantları gündəmdə saxladığını göstərir. Bununla belə, hərbi hazırlıqların artırılması mütləq yeni əməliyyatın başlanacağı demək deyil. Bu addımlar həm də danışıqlarda təzyiq vasitəsi kimi istifadə oluna bilər. Digər tərəfdən, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun oktyabrın 19-da Tehrana səfəri və regional vasitəçilərin fəallaşması İran məsələsinin artıq yalnız Vaşinqtonla Tehran arasında həll edilə biləcək problem olmadığını göstərir.
Mövcud vəziyyətin təhlili göstərir ki, ABŞ-İran qarşıdurmasının növbəti mərhələsində əsas mübarizə hərbi imkanlarla yanaşı, siyasi və iqtisadi dayanıqlılıq üzərində gedəcək. Vaşinqton sanksiyalar və blokada vasitəsilə İranı güzəştlərə məcbur etməyə çalışır, Tehran isə təzyiqlər altında nüvə proqramından tam imtina etməyəcəyini nümayiş etdirir. Ancaq qarşıdurmanın uzanması hər iki tərəf üçün əlavə risklər yaradır. ABŞ üçün əsas problem hərbi təzyiqləri konkret diplomatik nəticəyə çevirmək, İran üçün isə iqtisadi itkilərin daha da dərinləşməsinin qarşısını almaqdır. Burada beynəlxalq ictimaiyyətin, xüsusilə Körfəz dövlətlərinin və vasitəçi ölkələrin mövqeyi getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Nəticə etibarilə, İranın nüvə ehtiyatlarının beynəlxalq nəzarətə qaytarılması, Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçiliyin bərpası və qarşılıqlı təhlükəsizlik təminatlarının müəyyənləşdirilməsi olmadan davamlı razılaşmanın əldə edilməsi çətin görünür. Əks halda, qarşıdurma yalnız ABŞ və İranın deyil, bütövlükdə Yaxın Şərqin təhlükəsizlik arxitekturasına təsir edən uzunmüddətli böhrana çevrilə bilər.
Ruslan Zəngəzur
