Bakı 
“Yaxın illərdə, bəlkə də onilliklərdə Qarabağı geri qaytarmaq mümkün olmayacaq” .“Güclü Ermənistan” partiyasının rəhbəri və baş nazirliyə namizəd Samvel Karapetyanın bu fikri ilk baxışda realist etiraf kimi səslənir.
Amma bu cümlənin içində həm Ermənistan cəmiyyətinə verilən acı mesaj, həm də gələcəyə saxlanılan təhlükəli revanşist xətt var. Çünki Karapetyan bir tərəfdən mövcud reallığı qəbul edir, digər tərəfdən “geri qaytarmaq” ifadəsi ilə Azərbaycanın suverenliyinə qarşı siyasi iddianı tam bağlamır. Bu, klassik erməni müxalifət ritorikasıdır: bu gün güc yoxdur, amma ideya saxlanılır.
Burada əsas məsələ Karapetyanın nə deməsi deyil, nəyi demək istəməsidir. O, açıq şəkildə anlayır ki, Azərbaycan 2020-ci ildən sonra, xüsusilə 2023-cü ilin antiterror tədbirlərindən sonra Qarabağ üzərində tam suverenliyini bərpa edib. Ermənistanın nə hərbi, nə diplomatik, nə də hüquqi baxımdan bu reallığı dəyişmək imkanı var. Buna görə də “yaxın illərdə mümkün deyil” deməklə, əslində Paşinyanın açıq qəbul etdiyi reallığı başqa formada təkrar edir. Sadəcə Paşinyan bunu dövlət marağı və sülh gündəliyi ilə izah edir, Karapetyan isə məğlubiyyəti müvəqqəti dayanacaq kimi təqdim etməyə çalışır.
Karapetyanın təhlükəli tərəfi də məhz buradadır. O, “Qarabağ artıq bitmiş məsələdir” demir. “İndi mümkün deyil” deyir. Bu isə erməni cəmiyyətində “bir gün şərait dəyişər” ümidini diri saxlayan ritorikadır. Belə ritorika sülh prosesinə xidmət etmir. Əksinə, cəmiyyəti yeni illüziyalarla yaşadır. Ermənistanın son otuz ildə ən böyük problemi də məhz bu illüziyalar olub. Onlara elə təqdim olunurdu ki, Azərbaycan heç vaxt güclənməyəcək, region dəyişməyəcək, Rusiya həmişə eyni mövqedə qalacaq, dünya da Ermənistanın iddialarını sonsuzadək müdafiə edəcək. Nəticə isə tam əksinə oldu.
Karapetyanın “təhlükəsiz qayıdış” ifadəsi də ayrıca diqqət tələb edir. Azərbaycan tərəfinin mövqeyi burada çox aydındır: Qarabağ erməniləri Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etmək, Azərbaycan qanunlarına tabe olmaq və separatçı iddialardan imtina etmək şərti ilə geri qayıda bilərlər. Bu, beynəlxalq hüquq baxımından da normal çərçivədir. Heç bir dövlət öz ərazisinə separatçı rejim məntiqi ilə qayıdışı qəbul etməz. Əgər söhbət humanitar qayıdışdan gedirsə, bu, Azərbaycanın Konstitusiyası və qanunları daxilində mümkündür. Amma əgər qayıdış adı altında siyasi status, xüsusi rejim və ya xarici təminat tələb olunursa, bu artıq sülh deyil, yeni qarşıdurma toxumudur.
Karapetyanın Bakıda həbsdə olan erməni cinayətkarların qaytarılmasına əminliklə danışması da daxili auditoriyaya hesablanmış mesajdır. O, Ermənistandakı narazı kəsimlərə demək istəyir ki, Paşinyanın edə bilmədiyini mən edə bilərəm. Amma bu cür vədlərin real mexanizmi görünmür. Azərbaycan üçün bu şəxslər sadəcə “siyasi məhbus” deyil, konkret cinayət işləri ilə bağlı məsuliyyət daşıyan şəxslərdir. Ona görə də onların taleyi hansısa oliqarxın seçki vədi ilə həll edilə bilməz. Bu məsələ hüquqi və siyasi kontekstdə Bakının iradəsindən asılıdır.
Burada Rusiyanın rolu məsələsi də önə çıxır. Karapetyan Rusiyaya yaxın fiqur kimi qəbul olunur və onun siyasi aktivliyi Ermənistanda təsadüfi görünmür. Moskva Paşinyanın Qərbə yönəlmiş xəttindən narazıdır və Ermənistan daxilində alternativ mərkəzlər axtarır. Karapetyan bu baxımdan təkcə biznesmen və siyasətçi deyil, həm də Rusiya təsirinin Ermənistanda yenidən qabardılması üçün simvolik fiqur kimi təqdim olunur. “Rus desantı” ifadəsi də buradan doğur. Məqsəd təkcə seçkiyə qatılmaq deyil, Ermənistanın strateji istiqamətini yenidən Moskvanın orbitinə çəkməkdir.
Amma Rusiyanın da əvvəlki imkanları yoxdur. 2020-ci ildən sonra Moskva regionda əvvəlki kimi tək həlledici güc deyil. Ukrayna müharibəsi Rusiyanın resurslarını zəiflətdi, Cənubi Qafqazda Türkiyə və Azərbaycanın mövqeyi gücləndi, Qərb isə Ermənistanda daha aktiv görünməyə başladı. Ona görə Karapetyanın Rusiyaya arxalanaraq Qarabağ kartını yenidən gündəmə gətirməsi real siyasətdən çox daxili təbliğat xarakteri daşıyır. Ermənistan cəmiyyətinə “Rusiya qayıtsa, Qarabağ məsələsi də qayıdar” mesajı verilir. Halbuki bu, çox riskli və köhnəlmiş yanaşmadır.
Paşinyanla Karapetyanın fərqi də burada ortaya çıxır. Paşinyan məğlubiyyətin məsuliyyətini müxtəlif formalarda izah etsə də, artıq Qarabağ məsələsini Ermənistan dövlətçiliyi üçün təhlükəli yük kimi görür. O, sülh müqaviləsi, sərhədlərin delimitasiyası və kommunikasiyaların açılması xətti ilə Ermənistanı yeni reallığa uyğunlaşdırmağa çalışır. Karapetyan isə həmin reallığı tam inkar etmir, amma onun üzərində revanşist emosiyanı saxlayır. Bu, daha təhlükəli formadır. Çünki açıq müharibə çağırışı etmir, amma gələcək münaqişə üçün ideoloji zəmin yaradır.
Əslində Ermənistan cəmiyyəti qarşısında iki yol var.
Birinci yol reallığı qəbul edib Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmaqdır. Bu yol iqtisadi açılım, regional nəqliyyat bağlantıları, sərhədlərin açılması və təhlükəsizlik baxımından Ermənistan üçün daha rasional seçimdir.
İkinci yol isə Qarabağ mövzusunu daxili siyasətin emosional alətinə çevirməkdir. Bu yol Ermənistanı yenidən asılılığa, təcridə və təhlükəsizlik böhranına aparır. Karapetyanın ritorikası ikinci yolun yumşaldılmış formasıdır.
Qərbi azərbaycanlıların qayıdışı məsələsi də burada mühüm balans yaradır. Əgər Ermənistan Qarabağ ermənilərinin qayıdışından danışırsa, Azərbaycan da Qərbi azərbaycanlıların öz tarixi yurdlarına qayıdış hüququnu gündəmə gətirir. Bu, artıq tək tərəfli humanitar tələb kimi təqdim oluna bilməz. Qayıdış prinsipi qarşılıqlı hüquq, təhlükəsizlik, mülkiyyət və ləyaqətli yaşayış məsələləri ilə birlikdə müzakirə olunmalıdır. Ermənistan yalnız öz icmasının hüququndan danışıb azərbaycanlıların hüququnu görməzdən gələ bilməz.
Karapetyanın açıqlaması həm də Ermənistan daxilində seçki ritorikasının necə qurulacağını göstərir. Qarabağ mövzusu yenə emosional səfərbərlik vasitəsi kimi istifadə olunacaq. Paşinyan “sülh və dövlətçilik” xəttini müdafiə edəcək, müxalifət isə “ləyaqət, qayıdış və milli məsələ” ritorikasını qabardacaq. Amma müxalifətin əsas problemi budur ki, onun real planı yoxdur. “Hər şeyi edəcəyik” demək siyasi proqram deyil. Əgər bu “hər şey” müharibədirsə, Ermənistan buna hazır deyil. Əgər diplomatiyadırsa, Azərbaycanın şərtlərindən kənarda nəticə yoxdur.
Bu baxımdan Karapetyanın çıxışı sülh prosesinə töhfə vermir. O, məğlubiyyəti qəbul edir, amma məğlubiyyətin səbəblərini və nəticələrini dürüst şəkildə cəmiyyətə izah etmir. Əvəzində gələcəyə qeyri-müəyyən revanş ümidi saxlayır. Ermənistan üçün ən təhlükəli olan da budur. Çünki sülh yalnız sənəddə yox, ictimai şüurda da qəbul olunmalıdır. Əgər erməni siyasi elitası cəmiyyətə “Qarabağ indi mümkün deyil, amma gələcəkdə baxarıq” mesajı verirsə, bu, sabah üçün yeni böhran ehtimalını saxlayır.
Bir sözlə, Karapetyanın dedikləri həm etirafdır, həm də siyasi manipulyasiya. Etirafdır, çünki artıq Qarabağın Azərbaycanın nəzarətində olduğunu və Ermənistanın bunu dəyişmək gücündə olmadığını qəbul edir. Manipulyasiyadır, çünki “geri qaytarmaq” ifadəsi ilə məğlub olmuş ideyanı tam dəfn etmir. Azərbaycan üçün əsas məsələ bu cür ritorikaların real siyasətə çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Ermənistan üçün isə əsas çıxış yolu keçmiş iddiaların əsirinə çevrilməmək, regionda yeni münasibətlər sisteminə uyğunlaşmaqdır. Qarabağ üzərindən revanş xətti nə Ermənistanı xilas edəcək, nə də bölgəyə sabitlik gətirəcək.
Ruslan Zəngəzur
