Bakı 
Cənubi Qafqazda geosiyasi proseslərin yeni mərhələyə keçməsi regionun nəqliyyat və kommunikasiya imkanlarına beynəlxalq marağı artırır. Xüsusilə ABŞ-nin təşəbbüsü ilə gündəmə gələn TRIPP - Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu layihəsi artıq yalnız Azərbaycanla Ermənistan arasında nəqliyyat əlaqələrinin bərpası məsələsi kimi qiymətləndirilmir.
Layihə ABŞ, Rusiya, İran, Türkiyə və Çin kimi dövlətlərin regional maraqlarının kəsişdiyi mühüm geosiyasi məsələyə çevrilir. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmalar layihənin siyasi əsasını formalaşdırsa da, onun həyata keçirilməsi ilə bağlı texniki və iqtisadi məsələlər hələ də müzakirə olunur. Bu baxımdan TRIPP-in gələcəyi təkcə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindən deyil, region ətrafında formalaşan beynəlxalq rəqabətin xarakterindən də asılıdır.
Azərbaycan üçün TRIPP layihəsinin əsas əhəmiyyəti ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında dayanıqlı quru əlaqəsinin yaradılmasıdır. Bu, Azərbaycanın uzunmüddətli nəqliyyat və iqtisadi maraqlarına xidmət etməklə yanaşı, Türkiyə və Avropa istiqamətində əlavə tranzit imkanları formalaşdıra bilər. Layihənin reallaşması Orta Dəhlizin funksionallığını artırmaq və Mərkəzi Asiya ölkələrinin Avropa bazarlarına çıxışını şaxələndirmək baxımından da mühüm perspektivlər yaradır. Eyni zamanda, yeni kommunikasiya xətlərinin açılması regionda iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə və qarşılıqlı asılılığın artmasına şərait yarada bilər. Bununla belə, Azərbaycanın əsas marağı layihənin siyasi rəqabətin alətinə çevrilməsindən daha çox, onun konkret nəqliyyat və iqtisadi nəticələr verməsidir.
TRIPP ətrafında diqqət çəkən əsas məsələlərdən biri ABŞ-nin Cənubi Qafqazda artan iştirakıdır. Vaşinqton layihəni dəstəkləməklə regionda yalnız diplomatik vasitəçi rolunu deyil, iqtisadi və infrastruktur layihələrində iştirak imkanlarını da genişləndirməyə çalışır. Bu isə ənənəvi olaraq Cənubi Qafqazda mühüm təsir imkanlarına malik olan Rusiyanın maraqları ilə müəyyən rəqabət yaradır. Moskva üçün əsas məsələlərdən biri regional nəqliyyat sistemində mövcud mövqeyini qorumaqdır. Xüsusilə Ermənistan dəmir yollarının idarə olunmasında Rusiyanın mövcud iştirakı yeni marşrutun gələcək idarəetmə mexanizmləri ilə bağlı suallar doğurur. Oktyabr ayında bu məsələ ətrafında müzakirələrin davam etməsi göstərir ki, TRIPP-in reallaşması regional təsir imkanlarının yenidən bölüşdürülməsi ilə də əlaqələndirilir. Bununla belə, layihədə ABŞ-nin iştirakını avtomatik olaraq Rusiyanın regiondan tamamilə sıxışdırılması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
İranın TRIPP layihəsinə münasibəti də xüsusi diqqət tələb edir. Tehran uzun müddətdir Cənubi Qafqazda sərhədlərin və mövcud geosiyasi tarazlığın dəyişdirilməsinə qarşı həssas mövqe nümayiş etdirir. İran üçün əsas narahatlıq məsələlərindən biri ABŞ-nin Ermənistan ərazisindəki nəqliyyat layihəsi vasitəsilə regionda əlavə təsir imkanları qazanmasıdır. Bununla belə, oktyabrın 16-da Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan İranın layihə ilə bağlı narahatlıqlarına cavab verildiyini açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, TRIPP marşrutu boyunca ABŞ hərbi qüvvələrinin yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmur. Bu açıqlama Tehranla İrəvan arasında müəyyən anlaşmanın əldə olunduğunu göstərsə də, İranın regiondakı uzunmüddətli iqtisadi və geosiyasi maraqlarının tamamilə dəyişdiyi anlamına gəlmir. Əksinə, gələcəkdə marşrutun idarə olunması və beynəlxalq iştirak mexanizmləri İranın mövqeyinə təsir göstərən əsas amillərdən biri olaraq qalacaq.
Layihənin reallaşması baxımından Ermənistanın mövqeyi və daxili siyasi prosesləri də mühüm əhəmiyyət daşıyır. İrəvan nəqliyyat əlaqələrinin açılmasını iqtisadi imkan kimi qiymətləndirsə də, marşrut üzərində suveren hüquqlarının qorunmasını əsas şərtlərdən biri hesab edir. Eyni zamanda, layihənin maliyyələşdirilməsi, tikinti işlərinin başlanması və idarəetmə mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi kimi məsələlər hələ də həllini gözləyir. Oktyabrın 8-də Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələrinin Gorus şəhərində TRIPP çərçivəsində elektrik xətlərinin çəkilməsi ilə bağlı texniki görüş keçirməsi əməkdaşlığın praktiki istiqamətlər üzrə davam etdiyini göstərir. Lakin Ermənistan ərazisində əsas tikinti işlərinin başlanmasının gecikməsi layihənin həyata keçirilməsinin siyasi razılaşmalardan daha mürəkkəb proses olduğunu ortaya qoyur. Bu baxımdan tərəflər arasında etimadın möhkəmlənməsi və konkret icra mexanizmlərinin razılaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, TRIPP layihəsi Cənubi Qafqazda geosiyasi maraqların kəsişdiyi yeni istiqamətlərdən birinə çevrilməkdədir. ABŞ regionda iqtisadi və diplomatik iştirakını genişləndirməyə, Rusiya mövcud təsir imkanlarını qorumağa, İran isə sərhədləri və regional təhlükəsizlik maraqları ilə bağlı narahatlıqlarını nəzərə aldırmağa çalışır. Türkiyə üçün layihə Azərbaycanla birbaşa nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, Çin və Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün isə Avropa istiqamətində alternativ marşrutların inkişafı baxımından əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan bu mürəkkəb geosiyasi şəraitdə öz milli maraqlarını əsas götürərək regional kommunikasiyaların açılmasına və iqtisadi inteqrasiyanın gücləndirilməsinə üstünlük verir. Lakin layihənin uğuru yalnız böyük dövlətlərin siyasi maraqlarından deyil, həm də Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə olunan razılaşmaların ardıcıl icrasından asılı olacaq. TRIPP-in gələcəyini müəyyənləşdirəcək əsas məsələ onun geosiyasi rəqabətin davamlı mənbəyinə çevrilməsi, yoxsa fərqli maraqlara malik dövlətlər arasında qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq mexanizmi kimi formalaşmasıdır.
Ruslan Zəngəzur
