Bakı 
Sosial şəbəkələrdə formalaşan trend davranışlar fərdlərin şəxsi seçimlərini dəyişdirən ən güclü mexanizmlərdən birinə çevrilib. Bu davranışlar ilk növbədə istifadəçilərin informasiya qəbul modelini yenidən formatlayır.
Sosial mediada sürətlə yayılan trendlər fərdlərin diqqət fokusunu qısa zaman ərzində eyni istiqamətə yönəldə bilir. Bu proses kütləvi psixoloji təsir mexanizmləri ilə işləyir. Xüsusilə “populyar olan doğrudur” yanaşması insanların qərarvermə prosesinə birbaşa təsir edir. Fərdlər çox zaman trend olan davranışları avtomatik şəkildə qəbul edirlər. Bunun əsas səbəbi sosial təsdiq axtarışıdır. Sosial təsdiq, insanın qəbul edilmək istəyindən doğur. Bu mexanizm trend davranışların sürətlə yayılmasını şərtləndirir. İstifadəçilər özlərini çoxluğun bir hissəsi kimi görməyə meyillidirlər. Bu meyil identiklik formalaşmasına təsir göstərir.
Trend davranışlar yeni identiklik modelləri yaradır. Məsələn, müəyyən estetik görünümlər trendə çevriləndə fərdlər onu öz şəxsiyyətlərinin bir parçası kimi dəyərləndirirlər. Bu, zamanla düşüncə müstəqilliyinin azalmasına yol açır. Çünki fərdlər orijinallıqdan çox uyğunlaşmaya önəm verməyə başlayırlar. Sosial şəbəkələr bu baxımdan kütləvi uyğunlaşma laboratoriyasına çevrilib. Bu laboratoriyada alqoritmlər başlıca rol oynayır.
Alqoritmlər istifadəçilərin hansı trendi görəcəyini müəyyənləşdirir. Bu da fərdi seçimlərin mexaniki şəkildə istiqamətləndirilməsi deməkdir. Sosial media platformaları istifadəçilərin maraqlarını analiz edərək onlara uyğun məzmunu deyil, daha çox diqqət çəkən məzmunu təqdim edir. Diqqət çəkən məzmun isə çox vaxt manipulyativ trendlər olur. Bu manipulyasiya rəqəmsal mühitin əsas struktur xüsusiyyətidir. Platformalar reklam və izlənmə əsasında fəaliyyət göstərdikləri üçün trend yaratmaqda maraqlıdırlar. Trend yaratmaq onların iqtisadi modelini dəstəkləyir.
Bu səbəbdən trend davranışlar çox vaxt orqanik deyil. Süni şəkildə formalaşdırılan trendlər də çoxdur. Bu trendlər fərdlərin informasiyanı doğru analiz etmək bacarığını zəiflədir. Nəticədə düşüncə müstəqilliyi solğunlaşır. İnsanlar artıq fərqli düşünməkdən çəkinməyə başlayırlar. Çünki fərqli düşünmək sosial mediada riskli görünə bilər. Bu risk rəqəmsal linç və ya sosial izolasiya ilə bağlıdır. Bir çox istifadəçi bu səbəbdən öz fikirlərini trendə uyğunlaşdırır. Trend davranışların bu cür gücü, identiklik böhranına səbəb ola bilər. İnsanlar özlərini deyil, trendi ifadə etməyə başlayırlar. Bu, özünüdərkin zəifləməsi deməkdir.
Sosial şəbəkə platformaları isə bu prosesi daha da gücləndirir. Onlar istifadəçiləri davamlı olaraq populyar məzmuna yönləndirir. Bu yönləndirmə nəticəsində alternativ seçim imkanları məhdudlaşır. Fərdlər eyni tipli məzmunu görməyə alışırlar. Bu, filtr köpüyü yaradır. Filtr köpüyü düşüncə müstəqilliyini bloklayır. İnsanlar yalnız öz bənzərləri ilə ünsiyyətdə qalır. Bu isə homojen identikliklərin yaranmasına gətirib çıxarır. Homojenlik fərdi kreativliyi öldürür. Sosial şəbəkələrin təsir mexanizmlərindən biri də emosional stimullaşdırmadır. Platformalar duyğu yüklü trendləri daha sürətli yayır. İnsanlar duyğu manipulyasiyasına daha həssasdırlar. Bu həssaslıq şəxsiyyət formalaşmasında ciddi boşluqlar yaradır.
Trendlər emosional reaksiya üzərində qurulduğu üçün qərarvermə prosesini də emosional edir. Bu, rasional düşünmənin zəifləməsi deməkdir. Digər mexanizm isə imic təzyiqidir. İstifadəçilər ideal görünüm yaratmaq üçün trend davranışlara uyurlar. Bu uyum sosial müqayisə prosesini artırır. Müqayisə özünəinamı zədələyir. Özünəinam zədələndikcə insanlar daha çox trendə sığınmağa başlayırlar. Bu isə identiklikdən uzaqlaşma yaradır. Sosial şəbəkələrdəki “viral olmaq” mədəniyyəti də bu prosesi kəskinləşdirir. Viral məzmun şəxsi seçimi deyil, kütləvi diktəni önə çıxarır. İnsanlar viral olmaq üçün trendi təkrarlayırlar.
Təkrarlama mexaniki davranış yaradır. Mexaniki davranış fərdin mənəvi və intellektual inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırır. Sosial şəbəkələr bu məhdudiyyəti daha da gücləndirən rəqəmsal arxitektura ilə işləyir. Bu arxitektura insanların diqqətini uzun müddət eyni istiqamətdə saxlamağı hədəfləyir. Diqqətin manipulyasiyası isə şəxsi seçimlərin təhrifidir. Bu təhrif sosial medianın yönləndirici rolunun əsl miqyasını göstərir. Bütün bu mexanizmlər birgə şəkildə sosial şəbəkələrin fərdlərin seçimlərinə, düşüncə azadlığına və identiklik formalaşmasına dərin təsirini ortaya qoyur. Bu təsirin miqyası zaman keçdikcə daha da artır.
Rəqəmsal platformalar artıq yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil. Onlar sosial davranış mühəndisliyinin əsas mərkəzinə çevrilib. Bu mühəndislik fərdlərin psixoloji, sosial və mədəni strukturlarını yenidən formalaşdırır. Trend davranışların yaratdığı təsirin ən təhlükəli tərəfi isə tənqidi düşüncənin zəifləməsidir. Tənqidi düşüncə olmadan identiklik sabit qala bilmir. Nəticədə insanlar başqasının yaratdığı təsvirə uyğunlaşmağa məcbur qalırlar. Bu proses sosial media trendlərinin XXI əsr insanının şəxsiyyətinə nə qədər güclü təsir etdiyini göstərir.
Bu təsir həm açıq, həm gizli mexanizmlərlə işləyir. Fərdlər trendlərin təsirinə çox vaxt şüursuz şəkildə düşürlər. Şüursuz təsir mexanizmləri isə daha güclüdür. Ona görə trendlərin sosial psixologiyada yaratdığı nəticələr strateji səviyyədə araşdırılmalıdır. Sosial platformaların özləri belə bu gücü etiraf edirlər. Onların iqtisadi modeli bu təsir üzərində qurulub. Buna görə də yönləndirici rolları danılmaz dərəcədə böyükdür. Nəticə etibarilə sosial şəbəkələrdəki trend davranışlar insan seçimlərini və identiklik formalaşmasını ciddi şəkildə dəyişdirən dominant qüvvəyə çevrilib. Bu dominantlıq müasir insanın düşüncə azadlığı üçün həm potensial imkan, həm də risk yaradır.
Əli Hüseynov
