Bakı 
Çinin Rusiya və İrana verdiyi iqtisadi, siyasi və texnoloji dəstək bu ölkələrin tam məğlub olmasının qarşısını müəyyən dərəcədə ala bilər, amma bu dəstək onları mütləq qalib tərəfə çevirmir. Rusiya üçün Çin ən böyük ticarət tərəfdaşı, enerji alıcısı və sanksiyalar şəraitində əsas nəfəs kanallarından biridir.
Son məlumatlara görə, Çin Rusiya ilə enerji, ticarət və texnologiya sahələrində əməkdaşlığı dərinləşdirir, Rusiya neftinin əsas alıcılarından biri kimi çıxış edir və ikitərəfli ticarət müharibədən sonra ciddi şəkildə artıb. İran üçün də Çin oxşar rola malikdir: Pekin İran neftinin əsas alıcılarından biridir və bu, Tehranın sanksiyalar altında iqtisadi baxımdan tam boğulmasının qarşısını alır. Reuters-in məlumatına görə, 2025-ci ildə Çin İranın dəniz yolu ilə ixrac etdiyi neftin 80 faizindən çoxunu alıb. Bu isə göstərir ki, Çin həm Moskvanın, həm də Tehranın Qərb təzyiqi qarşısında dayanma imkanlarını artırır.
Amma burada mühüm bir məqam var: Çin bu dəstəyi açıq hərbi ittifaq formasında deyil, daha çox iqtisadi, texnoloji və diplomatik dayaqlar şəklində verir. Pekin Rusiyanın və İranın tam məğlub olmasını istəmir, çünki bu halda ABŞ-nin qlobal üstünlüyü daha da güclənə bilər. Eyni zamanda Çin onların uğrunda Qərblə birbaşa toqquşmaya da getmək istəmir. Ona görə Pekinin siyasəti “xilas etmək”, amma “özünü yandırmamaq” xətti üzərində qurulub. Çin Rusiya və İranı Qərbə qarşı strateji balans aləti kimi görür, lakin onların bütün risklərini öz üzərinə götürmək niyyətində deyil. Bu baxımdan Çinin dəstəyi Rusiya və İranın məğlubiyyətini gecikdirə, onların müqavimət imkanlarını artıra bilər, amma onların bütün problemlərini həll edə bilməz.
Rusiya üçün Çin dəstəyi xüsusilə Ukrayna müharibəsində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qərb sanksiyaları Moskvanı Avropa bazarlarından xeyli dərəcədə uzaqlaşdırsa da, Çin bu boşluğu qismən doldurur. Rusiya enerji ixracını Çinə yönəldir, Çin isə ucuz enerji alır və eyni zamanda Moskvanı Qərb sistemindən tam təcrid olunmaqdan qoruyur. Bundan başqa, ikili təyinatlı texnologiyalar, sənaye komponentləri və ticarət kanalları Rusiyanın müdafiə və istehsal qabiliyyətinə müəyyən dəstək verir. ABŞ və Qərb dairələri dəfələrlə Çinin Rusiyanın müharibə imkanlarına dolayı texnoloji yardım göstərdiyini bildiriblər. Bu, Rusiyanın tam məğlubiyyətinin qarşısını alan amillərdən biridir, lakin yenə də Moskvanın hərbi meydanda bütün məqsədlərinə çatacağı anlamına gəlmir.
İran məsələsində isə Çin daha çox iqtisadi nəfəs borusu rolunu oynayır. Tehran uzun illərdir sanksiyalar altında olsa da, Çin bazarı İran neftinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Bu alıcılıq olmasaydı, İranın büdcə gəlirləri, regional təsir imkanları və müdafiə xərcləri daha ciddi zərbə ala bilərdi. Lakin Çin İranı açıq şəkildə hərbi müttəfiq kimi qorumağa hazır görünmür. Pekin İranın Qərbə qarşı tam çökməsini istəmir, amma Körfəz regionunda böyük müharibə də Çinin maraqlarına uyğun deyil. Çünki Çin enerji təhlükəsizliyinə, ticarət yollarına və sabit bazarlara ehtiyac duyur. Buna görə Çin İranı dəstəkləyir, amma onunla birlikdə müharibəyə girmək istəmir.
ABŞ Çin rəqabətinə gəlincə, bu, artıq sadə ticarət mübahisəsi deyil, qlobal liderlik uğrunda uzunmüddətli strateji qarşıdurmadır. Bu rəqabət texnologiyada, süni intellektdə, yarımkeçiricilərdə, dəniz yollarında, enerji təhlükəsizliyində və hərbi üstünlük sahəsində gedir. ABŞ Çinin yüksəlişini öz qlobal liderliyi üçün əsas çağırış kimi görür. Çin isə ABŞ nin mövcud beynəlxalq sistemi öz maraqlarına uyğun saxladığını düşünür və daha çoxqütblü dünya modelini müdafiə edir. Ona görə iki ölkə arasında rəqabət hələ uzun müddət davam edəcək. Bu rəqabətin daha da sərtləşməsi ehtimalı yüksəkdir.
Birbaşa hərbi müharibə ehtimalı isə realdır, amma hələlik ən mümkün ssenari deyil. Ən təhlükəli nöqtə Tayvan boğazıdır. Əgər Tayvan ətrafında ciddi hərbi böhran yaranarsa, ABŞ və Çin arasında birbaşa toqquşma riski kəskin arta bilər. Cənubi Çin dənizi də başqa bir risk zonasına çevrilib, çünki burada Çin, ABŞ və ABŞ müttəfiqlərinin hərbi gəmiləri tez tez eyni akvatoriyada fəaliyyət göstərir. Belə şəraitdə təsadüfi insident belə böyük böhrana çevrilə bilər. Amma hər iki tərəf başa düşür ki, ABŞ Çin müharibəsi yalnız iki ölkəni deyil, bütün dünya iqtisadiyyatını sarsıdar.
Bu müharibənin qarşısını alan əsas amillərdən biri qarşılıqlı iqtisadi asılılıqdır. ABŞ və Çin rəqib olsalar da, onların iqtisadi sistemləri hələ də bir birinə bağlıdır. Qlobal təchizat zəncirləri, texnologiya bazarı, maliyyə sistemləri və istehsal əlaqələri tam qopmayıb. İkinci amil nüvə çəkindirməsidir. Hər iki tərəf bilir ki, böyük güclər arasında müharibə nəzarətdən çıxarsa, nəticələri fəlakətli ola bilər. Üçüncü amil isə müharibənin siyasi qiymətidir. ABŞ üçün də, Çin üçün də belə bir savaş daxildə sosial, iqtisadi və siyasi böhran yarada bilər.
Buna görə daha real ssenari birbaşa ABŞ Çin müharibəsi deyil, uzunmüddətli soyuq müharibə modelidir. Bu modeldə tərəflər birbaşa vuruşmur, amma iqtisadi sanksiyalar, texnoloji məhdudiyyətlər, hərbi bloklaşma, informasiya müharibəsi və regional böhranlar vasitəsilə bir birinə təzyiq göstərir. Rusiya və İran da bu böyük rəqabətin içində mühüm alətlərə çevrilir. Çin onların tam məğlub olmasını istəmir, çünki bu, ABŞ nin Avrasiya və Yaxın Şərqdə manevr imkanlarını genişləndirə bilər. ABŞ isə Rusiya və İranın zəifləməsini Çinin ətrafındakı strateji çevrənin daralması kimi görür. Beləliklə, Rusiya və İran münaqişələri artıq yalnız regional problemlər deyil, ABŞ Çin rəqabətinin dolayı cəbhələrinə çevrilib.
Nəticə etibarilə, Çin Rusiya və İranın tam məğlubiyyətinin qarşısını alan mühüm faktordur, amma onların qələbəsinin təminatçısı deyil. Pekin bu ölkələri Qərbə qarşı balans elementi kimi qoruyur, lakin onların uğrunda açıq hərbi riskə getmək istəmir. ABŞ və Çin arasında birbaşa müharibə ehtimalı tamamilə istisna edilmir, xüsusilə Tayvan və Cənubi Çin dənizi kimi həssas bölgələrdə risk qalır. Amma hazırkı mərhələdə daha real ehtimal açıq savaşdan çox, sərt rəqabət, iqtisadi ayrışma, texnoloji bloklaşma və proksi qarşıdurmaların artmasıdır. Dünya artıq klassik sülh dövründə deyil, amma hələ böyük güclər müharibəsinin də başlanğıc nöqtəsində deyil. Ən təhlükəli məqam isə budur ki, belə rəqabətlər bəzən planlı qərardan yox, səhv hesablamadan və idarə olunmayan böhrandan müharibəyə çevrilir.
Alim Nəsirov
