Bakı 
Azərbaycanın Qarabağ bölgəsi yalnız zəngin təbiəti və strateji mövqeyi ilə deyil, həm də bəşər sivilizasiyasının ən qədim inkişaf mərhələlərinə dair mühüm arxeoloji abidələri ilə seçilir.
Xocavənd rayonu ərazisində yerləşən Azıx və Tağlar mağaraları Azərbaycanın qədim tarixinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu abidələr Cənubi Qafqazda ibtidai insanların məskunlaşması, əmək alətlərinin inkişafı və yaşayış xüsusiyyətləri haqqında qiymətli elmi məlumatlar verir. Qarabağın mədəni irsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması baxımından Azıx və Tağlar mağaralarının elmi əhəmiyyətinin ön plana çıxarılması vacibdir.
Azıx mağarası dünya arxeologiyasında mühüm yer tutan qədim insan məskənlərindən biridir. 1960-cı ildə Azərbaycan arxeoloqu Məmmədəli Hüseynovun rəhbərliyi ilə burada sistemli tədqiqatlara başlanılıb. 1968-ci ildə mağarada qədim insana məxsus alt çənə sümüyünün fraqmentinin aşkarlanması Azərbaycan arxeologiyasının mühüm elmi nailiyyətlərindən biri hesab olunur. Azıxantrop adı ilə tanınan bu tapıntı Cənubi Qafqazın qədim insan məskunlaşması tarixinin araşdırılmasında xüsusi əhəmiyyət qazanıb. Mağaranın müxtəlif təbəqələrindən aşkar edilmiş daş alətlər və digər maddi qalıqlar burada uzun müddət ərzində insan fəaliyyətinin mövcudluğunu göstərir.
Azıx mağarasından təxminən üç kilometr məsafədə yerləşən Tağlar mağarası da qədim insanın həyat tərzinin araşdırılması baxımından mühüm arxeoloji məskəndir. Xüsusilə Mustye mədəniyyətinə aid tapıntılar burada yaşamış insanların daşdan əmək alətləri hazırlamaq, ovçuluqla məşğul olmaq və təbii mühitə uyğunlaşmaq bacarıqlarını öyrənməyə imkan verir. 1963-1986-cı illərdə aparılmış arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində mağaradan minlərlə daş məmulatı və çoxsaylı heyvan sümüyü aşkar edilib. Bu tapıntılar Qarabağın qədim dövrlərdə insan məskunlaşmasının mühüm ərazilərindən biri olduğunu göstərir.
Azıx və Tağlar mağaralarının beynəlxalq əhəmiyyətini göstərən mühüm hadisələrdən biri onların UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına namizəd abidələr kimi təqdim edilməsidir. Azərbaycan bu abidələri 2021-ci ildə UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edib. Hər iki mağara erkən insan məskunlaşması, qədim miqrasiya prosesləri və maddi mədəniyyətin inkişafının öyrənilməsi baxımından böyük elmi potensiala malikdir. Bununla yanaşı, İlkin Siyahıya daxil edilmə abidələrin hələ Ümumdünya İrs Siyahısına tam qəbul olunması demək deyil. Növbəti mərhələdə beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, abidələrin qorunması və müvafiq nominasiya sənədlərinin hazırlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qarabağ ərazilərinin işğaldan azad edilməsindən sonra tarixi-mədəni irsin qorunması və yenidən öyrənilməsi üçün yeni imkanlar yaranıb. Bu prosesdə Azıx və Tağlar mağaralarının mühafizəsi, arxeoloji tədqiqatların elmi standartlara uyğun davam etdirilməsi və əldə edilmiş nəticələrin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması mühüm vəzifələr sırasındadır. Xüsusilə mağaraların yerləşdiyi ərazilərdə tarix-arxeoloji qoruq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi onların gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edə bilər. Mədəni irsin qorunması yalnız tarixi abidələrin fiziki mühafizəsi ilə məhdudlaşmır, həm də onların elmi tədqiqi, sənədləşdirilməsi və dünya elmi ictimaiyyətinə təqdim edilməsini əhatə edir.
Bütövlükdə, Azıx və Tağlar mağaraları Azərbaycanın qədim tarixini dünya elmi məkanında tanıtmaq üçün mühüm potensiala malikdir. Bu abidələrin əhəmiyyəti yalnız milli mədəni irs çərçivəsində deyil, bəşəriyyətin ilkin inkişaf mərhələlərinin öyrənilməsi baxımından da qiymətləndirilməlidir. Qarabağın bərpası prosesində arxeoloji irsin qorunmasına xüsusi diqqət ayrılması regionun elmi, mədəni və turizm imkanlarının genişləndirilməsinə töhfə verə bilər. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri bu nadir abidələrin beynəlxalq elmi tədqiqatlarda daha geniş yer tutmasına nail olmaqdır. Azıx və Tağların qorunması Qarabağın qədim tarixinin gələcək nəsillərə çatdırılması ilə yanaşı, Azərbaycanın dünya mədəni irsinin öyrənilməsinə verdiyi töhfənin daha dolğun nümayiş etdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Züriyə Qarayeva
