Bakı 
Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında münasibətlər son illərdə sadəcə ikitərəfli əlaqələr çərçivəsində inkişaf edən diplomatik münasibətlər olmaqdan çıxaraq daha geniş regional əməkdaşlıq modelinin mühüm elementinə çevrilir.
8 oktyabr 2026-cı ildə Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşü də bu prosesin növbəti mərhələsini göstərən mühüm siyasi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Görüşün sonunda Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri tərəfindən Birgə Bəyanat imzalanıb.
Əslində, bugünkü toplantının əsas xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycan ilə Türkmənistan münasibətlərinə yalnız iki ölkə arasındakı əlaqələr kimi deyil, Xəzər hövzəsi ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən daha geniş geosiyasi və iqtisadi məkanın tərkib hissəsi kimi baxılmasıdır.
Münasibətlərdə yeni mərhələ
Prezident İlham Əliyev bugünkü çıxışında Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin son illərdə dinamik inkişaf etdiyini bildirib. Dövlət başçısının sözlərinə görə, ötən ildən etibarən iki ölkə arasında artıq beş yüksək səviyyəli səfər həyata keçirilib.
Bu detal diplomatik təqvimin sadə statistik göstəricisi deyil. Beş yüksək səviyyəli səfər siyasi dialoqun intensivliyini və iki dövlət arasında qarşılıqlı maraqların artdığını göstərən faktorlardan biridir.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Türkmənistan bir-birini yalnız qonşu Xəzəryanı dövlət kimi deyil, regional layihələrdə bir-birini tamamlayan tərəf kimi görməyə başlayıblar.
Azərbaycanın qərbdən Mərkəzi Asiyaya çıxışı, Türkmənistanın isə Mərkəzi Asiyadan Xəzər üzərindən qərbə çıxış imkanları bu iki ölkəni təbii şəkildə bir-birinə yaxınlaşdırır.
Başqa sözlə, xəritəyə baxdıqda iki ölkə arasında dəniz var, amma iqtisadi və geosiyasi baxımdan həmin dəniz onları ayıran deyil, birləşdirən amilə çevrilir.
Xəzər artıq yalnız sərhəd deyil
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin ən mühüm istiqamətlərindən biri Xəzər dənizidir.
Azərbaycanın Ələt limanı, Türkmənistanın Türkmənbaşı limanı və Mərkəzi Asiyanın digər nəqliyyat infrastrukturu arasında əlaqələrin gücləndirilməsi Orta Dəhlizin imkanlarını genişləndirən amillərdəndir.
Bu baxımdan Bakı ilə Türkmənbaşı arasındakı əlaqələr yalnız ikitərəfli ticarət məsələsi deyil.
Söhbət Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiyadan keçən yüklərin Xəzər üzərindən Azərbaycana, oradan isə Gürcüstan və Türkiyə istiqamətində Avropa bazarlarına çıxarılmasından gedir.
Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatında da Bakı ilə Aşqabad arasında nəqliyyat, tranzit, logistika və Orta Dəhlizin imkanlarından daha səmərəli istifadə məsələləri əməkdaşlığın əsas istiqamətləri sırasında göstərilir.
Bu proses davam etdikcə Azərbaycan və Türkmənistan arasında liman, gəmiçilik, logistika və yükdaşımalar sahəsində əməkdaşlığın əhəmiyyəti də artır.
Enerji faktoru
İkinci böyük istiqamət enerjidir.
Azərbaycanın enerji infrastrukturu ilə Türkmənistanın zəngin enerji resurslarının bir-birini tamamlaması uzunmüddətli perspektivdə regional enerji əməkdaşlığının imkanlarını genişləndirə bilər.
Azərbaycan artıq enerji resurslarının istehsalçısı olmaqla yanaşı, onların beynəlxalq bazarlara çatdırılması üçün tranzit imkanlarına malik ölkədir.
Türkmənistan isə dünyanın ən böyük təbii qaz ehtiyatlarına malik dövlətlərindən biridir.
Bu iki imkanın birləşməsi Xəzər üzərindən yeni enerji marşrutlarının müzakirəsini təbii prosesə çevirir.
Lakin bugünkü gündə enerji məsələsinə yalnız ənənəvi qaz ixracı prizmasından baxmaq kifayət deyil.
Prezident İlham Əliyev bugünkü görüşdə Azərbaycanın Qazaxıstan və Özbəkistanla birlikdə yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması üzərində işlədiyini bildirib.
Bu isə regionda enerji siyasətinin dəyişən məzmununu göstərir.
Yəni gələcəyin əməkdaşlığı yalnız neft və qazla məhdudlaşmaya bilər. Elektrik enerjisi, bərpa olunan enerji, yaşıl enerji və regional enerji şəbəkələrinin birləşdirilməsi də Azərbaycan–Mərkəzi Asiya əlaqələrinin yeni istiqamətinə çevrilir.
Türkmənistanın Azərbaycan üçün əhəmiyyəti
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində Türkmənistanın xüsusi mövqeyi var.
Bunun bir neçə səbəbi mövcuddur.
Birincisi, Türkmənistan Xəzərin şərq sahilində yerləşir.
İkincisi, ölkə böyük enerji resurslarına malikdir.
Üçüncüsü, Türkmənistan Mərkəzi Asiyanın digər dövlətləri ilə əlaqələrin inkişafında mühüm coğrafi mövqeyə sahibdir.
Dördüncüsü, Türkmənbaşı limanı Xəzər üzərindən qərb istiqamətində daşımalar üçün əhəmiyyətli infrastruktur nöqtəsidir.
Azərbaycan üçün isə Türkmənistan Mərkəzi Asiyanın qərbə açılan qapılarından biri kimi çıxış edə bilər.
Bu baxımdan Bakı–Türkmənbaşı xəttini yalnız iki paytaxt arasındakı münasibət kimi qiymətləndirmək regional mənzərənin bir hissəsini görməmək deməkdir.
Füzuli məscidi – münasibətlərin siyasi sərhədləri aşan tərəfi
Bugünkü çıxışda Prezident İlham Əliyevin xüsusi qeyd etdiyi məsələlərdən biri də Türkmənistan Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun təşəbbüsü ilə Füzuli şəhərində məscidin tikilməsidir.
Prezident bunu Azərbaycan və Türkmənistan xalqları arasındakı dostluğun və mənəvi yaxınlığın nümunəsi kimi qiymətləndirib. Məscidin təməli ötən il birgə qoyulmuşdu.
Bu məqam diplomatik baxımdan da diqqətçəkəndir.
Çünki dövlətlərarası münasibətlər yalnız müqavilələr, ticarət dövriyyəsi və iqtisadi layihələrdən ibarət deyil. Tarixi, mədəni və mənəvi bağlar siyasi münasibətlərin ictimai dayaqlarını da formalaşdırır.
Azərbaycan və Türkmənistan arasında ortaq türk kimliyi, dil və mədəni yaxınlıq bu baxımdan mühüm sosial faktor olaraq qalır.
C6 formatının əhəmiyyəti
Bugünkü görüşün daha geniş nəticəsi isə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında C6 formatının institusional inkişafıdır.
Azərbaycan ötən il Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşü formatına tamhüquqlu üzv qəbul edilib. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bunu tarixi və mədəni bağlar, qarşılıqlı etimad və ortaq strateji maraqlar üzərində qurulan inteqrasiya prosesinin göstəricisi kimi təqdim edib.
Bu dəyişiklik Azərbaycanı yalnız Cənubi Qafqaz ölkəsi kimi deyil, Mərkəzi Asiya ilə siyasi və iqtisadi əlaqələri olan daha geniş Avrasiya əməkdaşlıq sisteminin iştirakçısı kimi mövqeləndirir.
Burada Türkmənistanın rolu ayrıca diqqət çəkir.
Çünki məhz Türkmənistanın ev sahibliyi etdiyi bugünkü toplantı Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin institusional xarakter almasının fonunda baş verir.
İqtisadi münasibətlər bundan sonra əsas sınaq olacaq
Siyasi dialoq artıq yüksək səviyyədədir.
Növbəti məsələ bu siyasi iradənin konkret iqtisadi nəticələrə çevrilməsidir.
2026-cı ilin iyulunda Azərbaycan İqtisadiyyat Nazirliyinin nümayəndə heyətinin Türkmənistana səfəri zamanı biznes tərəfdaşlığının şaxələndirilməsi, birgə təşəbbüslər və regional iqtisadi-ticarət əməkdaşlığının genişləndirilməsi məsələləri müzakirə edilib.
Bu, münasibətlərin yeni mərhələsinin mühüm xüsusiyyətidir.
Əgər əvvəl əsas diqqət siyasi münasibətlərə yönəlirdisə, qarşıdakı mərhələdə biznes, logistika, investisiya, nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantılar daha çox ön plana çıxa bilər.
Başqa sözlə, siyasi yaxınlaşmanın iqtisadi dəyərə çevrilməsi əsas məsələlərdən biri olacaq.
Azərbaycan üçün əsas imkan nədir?
Azərbaycan üçün əsas imkan Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında bağlantı rolunun gücləndirilməsidir.
Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə–Avropa xətti üzrə nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı Bakının regional logistika rolunu daha da artırır.
Türkmənistan isə bu zəncirin şərq hissəsində mühüm tərəfdaşlardan biridir.
Bu səbəbdən Bakı–Türkmənbaşı münasibətlərində limanların, dəmir yollarının, dəniz nəqliyyatının və logistika mərkəzlərinin koordinasiyası gələcək əməkdaşlığın əsas mövzularından biri ola bilər.
Münasibətlərdə siyasi etimad faktoru
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin inkişafında siyasi etimad da ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
İki ölkənin yüksək səviyyəli rəhbərlərinin müntəzəm təmasları bu etimadın institusional səviyyədə möhkəmlənməsinə xidmət edir.
İyunun 22-də Azərbaycan və Türkmənistan xarici işlər nazirlərinin görüşündə də siyasi dialoqla yanaşı, ticarət, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, logistika, gəmiçilik və humanitar sahələrdə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi müzakirə olunub.
Bu isə göstərir ki, münasibətlər yalnız bir sahəyə bağlanmayıb.
Əksinə, müxtəlif istiqamətlər üzrə paralel inkişaf etdirilən çoxşaxəli əməkdaşlıq modeli formalaşır.
Burada əsas sual nədir?
Əsas sual bundan sonra siyasi dialoqun hansı konkret layihələrə çevriləcəyidir.
Çünki Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında siyasi münasibətlərin yüksək səviyyəyə çatması artıq bir neçə dəfə nümayiş etdirilib.
İndi əsas məsələ bu siyasi dinamikanın:
ticarət dövriyyəsinə;
tranzit yüklərinin artmasına;
limanlararası əməkdaşlığın genişlənməsinə;
enerji layihələrinə;
yaşıl enerji təşəbbüslərinə;
qarşılıqlı investisiyalara;
turizm və humanitar əlaqələrə
nə dərəcədə çevriləcəyidir.
Bu baxımdan bugünkü görüş daha çox başlanğıc nöqtəsi kimi görünür.
Geosiyasi mənzərə dəyişir
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərini yalnız Bakı və Aşqabad arasındakı münasibətlər kimi oxumaq artıq kifayət etmir.
Çünki Azərbaycan son illərdə Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrini sistemli şəkildə genişləndirib.
Türkmənistan, Qazaxıstan və Özbəkistanla münasibətlər burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu dövlətlərin hər biri Xəzərin digər sahilində yerləşir və Azərbaycanla nəqliyyat, enerji və ticarət baxımından müxtəlif səviyyələrdə qarşılıqlı maraqlara malikdir.
Beləliklə, Xəzər dənizi tədricən coğrafi ayrılıq xəttindən regional əməkdaşlıq məkanına çevrilir.
Bugünkü Türkmənbaşı görüşünün əsas siyasi mənalarından biri də məhz budur.
Nəticə
Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin hazırkı mərhələsi yalnız diplomatik münasibətlərin intensivləşməsi ilə izah edilə bilməz.
Burada daha böyük proses gedir.
Azərbaycan Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya uzanan nəqliyyat, enerji və iqtisadi bağlantıların mühüm hissəsinə çevrilməkdə olan bir xətt üzrə hərəkət edir.
Türkmənistan isə bu xəttin Xəzərin şərq sahilində yerləşən əsas tərəfdaşlarından biridir.
8 oktyabr 2026-cı il tarixində Türkmənbaşıda keçirilən görüş bu mənzərədə simvolik və praktiki əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri Birgə Bəyanat imzalayıb, Azərbaycanla Türkmənistan arasında isə yüksək səviyyəli siyasi dialoqun son illərdə intensivləşdiyi bir daha vurğulanıb.
Ən mühüm nəticə isə budur: Bakı ilə Aşqabad arasındakı münasibətlərin gələcəyi artıq yalnız iki ölkənin ikitərəfli gündəliyi ilə müəyyənləşmir.
Bu münasibətlər Xəzərin gələcək nəqliyyat xəritəsinə, Mərkəzi Asiyanın dünya bazarlarına çıxış imkanlarına, enerji marşrutlarına və Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında formalaşan yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinə birbaşa təsir edə bilər.
Ona görə də bugünkü Türkmənbaşı görüşünə sadəcə növbəti beynəlxalq toplantı kimi baxmaq düzgün olmaz.
Bu görüş Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin daha geniş regional çərçivəyə keçdiyini göstərən növbəti siyasi mərhələdir.
Murad İsamayıl
