Bakı 
Təhsil yalnız dərsliklərdən bilik əldə etməkdən ibarət deyil. Məktəb həm də uşağın şəxsiyyət kimi formalaşdığı, məsuliyyət hissini mənimsədiyi, başqalarına hörmət etməyi və cəmiyyət daxilində müəyyən edilmiş qaydalarla yaşamağı öyrəndiyi mühüm bir mühitdir. Bu baxımdan məktəbə vaxtında gəlmək, dərslərdə gecikməmək və məktəbin daxili intizam qaydalarına riayət etmək sadəcə gündəlik tələblər deyil, gələcək həyat üçün əhəmiyyətli vərdişlərin formalaşmasına xidmət edən davranışlardır.
Məktəb həyatında intizam məsələsinə yalnız nəzarət və məhdudiyyət prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Burada əsas məqsəd şagirdin davranışına nəzarət etməklə yanaşı, onda şəxsi məsuliyyət və özünənəzarət bacarıqlarını inkişaf etdirməkdir. Çünki qaydaya riayət etmək yalnız müəllimin və ya məktəb rəhbərliyinin tələbi olduğu üçün deyil, həmin qaydanın ümumi təhsil mühitinə verdiyi töhfəni anlamaqla daha səmərəli nəticə yaradır.
Vaxtında gəlmək başqalarının əməyinə hörmətin göstəricisidir
Məktəbə və dərsə vaxtında gəlmək məsələsi ilk baxışda sadə görünə bilər. Lakin gecikmənin həm şagirdin özünə, həm də sinifdəki digər uşaqlara təsiri var. Dərs başladıqdan sonra sinfə daxil olan şagirdin hərəkəti müəllimin diqqətini yayındıra, dərsin gedişini poza və digər şagirdlərin öyrənmə prosesinə təsir göstərə bilər.
Bununla yanaşı, vaxtında məktəbdə olmaq şagirdə gündəlik planlaşdırma, vaxtdan düzgün istifadə və üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirmək vərdişləri qazandırır. Bu vərdişlər yalnız məktəb dövrü üçün deyil, gələcəkdə ali təhsildə, əmək fəaliyyətində və ictimai münasibətlərdə də əhəmiyyət daşıyır.
Burada əsas məsələ gecikən şagirdi yalnız cəzalandırmaq deyil, gecikmənin səbəblərini də anlamaqdır. Bəzən ailə şəraiti, nəqliyyat çətinlikləri və digər obyektiv amillər də nəzərə alınmalıdır. Ancaq belə halların mövcudluğu vaxtında gəlməyin ümumi qayda kimi əhəmiyyətini aradan qaldırmır. Məqsəd şagirdə məsuliyyəti öyrətmək, eyni zamanda ona bu məsuliyyəti həyata keçirmək üçün şərait yaratmaqdır.
Məktəbli geyimi vahid təhsil mühitinin bir hissəsidir
Məktəbli geyimi məsələsinə də oxşar yanaşma tələb olunur. Məktəbli forması yalnız xarici görünüşlə bağlı seçim deyil. O, təhsil müəssisəsində müəyyən nizamın qorunmasına, məktəb mühitinin vahidliyinə və şagirdlərin özlərini ümumi kollektivin üzvü kimi hiss etməsinə töhfə verə bilər.
Məktəbli geyiminin əhəmiyyətli tərəflərindən biri şagirdlər arasında geyim üzərindən yaranan sosial müqayisələrin və nümayişkaranə fərqlərin müəyyən qədər azalmasına kömək etməsidir. Əlbəttə, forma bütün sosial fərqləri aradan qaldırmır. Lakin məktəbdə diqqətin xarici görünüşdən daha çox təhsilə, biliyə və şəxsi inkişafa yönəlməsi üçün uyğun zəmin yarada bilər.
Digər tərəfdən, müəyyən edilmiş geyim qaydalarına riayət etmək şagirdə ümumi razılaşmalara hörmət etməyi öyrədir. Cəmiyyətdə müxtəlif sahələrin öz geyim və davranış normaları mövcuddur. Bu normaları anlamaq və əsaslandırılmış qaydalar çərçivəsində onlara əməl etmək sosial məsuliyyətin tərkib hissəsidir.
Bununla belə, məktəbli formasına münasibətdə də izah və maarifləndirmə ön planda olmalıdır. Şagird geyim qaydasına yalnız irad və ya cəza qorxusu ilə deyil, onun məktəb mühitində hansı məqsədə xidmət etdiyini anlayaraq riayət etməlidir. Eyni zamanda, forma ilə bağlı tələblər ailələrin imkanları, geyimin rahatlığı və uşaqların yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla tətbiq edilməlidir.
Qaydalara riayət etmək hüquq və məsuliyyət arasında tarazlıqdır
Məktəbin daxili qaydaları şagirdlərin təhsil hüququnu məhdudlaşdırmaq üçün deyil, bu hüququn bütün uşaqlar üçün normal şəraitdə həyata keçirilməsinə kömək etmək üçün mövcuddur. Sinifdə sakitliyin qorunması, dərsə vaxtında başlamaq, müəllimin və digər şagirdlərin hüquqlarına hörmət etmək təhsil prosesinin keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir.
Bu səbəbdən intizam məsələsində həm məktəbin, həm valideynlərin, həm də şagirdlərin üzərinə müəyyən vəzifələr düşür. Məktəb qaydaları aydın izah etməli, onların tətbiqində ardıcıllıq və ədalətlilik təmin olunmalıdır. Valideynlər uşaqlarında vaxtında gəlmək, məktəbli geyiminə riayət etmək və öhdəlikləri yerinə yetirmək vərdişlərini dəstəkləməlidirlər. Şagirdlər isə yaşlarına və imkanlarına uyğun olaraq öz davranışlarına görə məsuliyyət daşımağı öyrənməlidirlər.
Burada vacib məqamlardan biri də odur ki, qaydalar bütün şagirdlərə eyni prinsiplər əsasında tətbiq edilsin. Seçici yanaşma və əsassız fərqləndirmə intizamın məqsədinə ziddir. Ədalətli və ardıcıl münasibət isə qaydalara etimadı artırır, onların formal tələb kimi deyil, ümumi məna daşıyan normalar kimi qəbul edilməsinə şərait yaradır.
İntizam qorxu deyil, vərdiş olmalıdır
Təhsil mühitində intizamın davamlı nəticə verməsi üçün onu yalnız cəza mexanizmi ilə əlaqələndirmək olmaz. Şagirdin qaydalara əməl etməsi ilə yanaşı, həmin qaydaların mahiyyətini anlaması da vacibdir. Məktəbə vaxtında gəlməyin dərs prosesinə hörmət, məktəbli geyiminə riayətin ümumi mühitin qorunması, daxili intizam qaydalarına əməl etməyin isə birgəyaşayış mədəniyyətinin göstəricisi olduğu izah edilməlidir.
Eyni zamanda, intizamın formalaşmasında nümunənin rolu böyükdür. Müəllimlərin, məktəb rəhbərliyinin və valideynlərin öz davranışlarında məsuliyyət nümayiş etdirməsi uşaqların qaydalara münasibətinə təsirsiz qalmır. Uşağa məsuliyyət öyrətməyin ən təsirli yollarından biri həmin məsuliyyəti gündəlik həyatda göstərməkdir.
Nəticə etibarilə, məktəb qaydalarına riayət etmək məsələsi yalnız geyim, davamiyyət və gecikmə mövzusu deyil. Bu, gələcəkdə məsuliyyətli vətəndaşın formalaşması ilə əlaqəli daha geniş bir prosesdir. Vaxtında gəlmək, müəyyən edilmiş geyim normalarına əməl etmək və məktəbin daxili intizamını qorumaq bir-birindən ayrı görünən, lakin eyni məqsədə xidmət edən davranışlardır.
Əsas məqsəd şagirdləri qaydalara kor-koranə tabe etmək deyil, onlara qaydaların nə üçün mövcud olduğunu anlatmaqdır. Çünki intizamın həqiqi nəticəsi yalnız məktəbdə nəzarət olduğu zaman qaydalara əməl edilməsində deyil, şagirdin nəzarət olmadan da məsuliyyətli davranmağı bacarmasında özünü göstərir.
Əli Hüseynov
