Bakı 
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin avqustun 11-də Naxçıvana səfəri ayrı-ayrı obyektlərin açılışı və yeni layihələrin təqdimatı ilə məhdudlaşan adi regional səfər təsiri bağışlamır. Səfər çərçivəsində sənaye parkının təməlinin qoyulması, günəş elektrik stansiyalarında görülən işlərlə tanışlıq, dəmir yolu infrastrukturunun yenidən qurulması, elektrik avtobuslarının təqdimatı, DOST Mərkəzinin açılışı, Naxçıvan şəhərinin 2044-cü ilədək Baş Planının təqdim edilməsi, yeni mehmanxana kompleksinin təməlqoyması və Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun komando hissələrinə Döyüş bayraqlarının verilməsi bir-birindən ayrı layihələr kimi görünsə də, əslində vahid strategiyanın müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir.
Bu strategiyanın əsas məqsədi Naxçıvanı uzun illər ərzində üzləşdiyi nəqliyyat və coğrafi məhdudiyyətlərdən çıxararaq Azərbaycanın yeni iqtisadi, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik sisteminin mühüm mərkəzlərindən birinə çevirməkdir.
Naxçıvanın ən böyük strateji problemi uzun illər Azərbaycanın əsas hissəsindən coğrafi olaraq ayrı düşməsi olub. Bu vəziyyət regionun iqtisadi potensialının tam reallaşdırılmasına, logistikanın inkişafına, sərmayə cəlbinə və istehsalın genişlənməsinə ciddi təsir göstərib. İndi isə Bakının yanaşmasında əsas dəyişiklik müşahidə olunur. Naxçıvan artıq yalnız coğrafi baxımdan Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı yerləşən muxtar respublika kimi deyil, gələcəkdə Azərbaycanı Türkiyə və daha geniş regional bazarlarla birləşdirəcək strateji qovşaq kimi nəzərdən keçirilir.
Bu baxımdan səfərin ən mühüm istiqamətlərindən biri dəmir yolu layihəsidir. Naxçıvan dəmir yolunun yenidən qurulması regionun gələcək taleyinə birbaşa təsir edə biləcək layihədir. Mövcud xəttin yenilənməsi, stansiyaların və sərnişin platformalarının bərpası, Ermənistan sərhədinə qədər olan hissədə tikinti işlərinin aparılması artıq məsələnin sadəcə siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmadığını göstərir. Xüsusilə sərhədə yaxın ərazilərdə tikinti işlərinin aparılması və yol üst quruluşunun quraşdırılması Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsi arasında gələcək dəmir yolu bağlantısının praktiki mərhələyə keçdiyini göstərən mühüm göstəricidir.
Burada Zəngəzur istiqamətinin xüsusi əhəmiyyəti var. Son illərdə Zəngəzur dəhlizi əsasən siyasi və geosiyasi müzakirələrin predmeti olub. Lakin hazırda məsələnin mühəndislik və infrastruktur tərəfi də ön plana çıxır. Azərbaycan üçün əsas məsələ Naxçıvanın ölkənin digər hissəsi ilə birbaşa quru və dəmir yolu əlaqəsinə malik olmasıdır. Bu bağlantının təmin olunması Naxçıvanın iqtisadi və strateji çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Eyni zamanda, Naxçıvanın gələcəyi yalnız bir marşrutdan asılı vəziyyətdə qurulmur. İran ərazisindən keçən nəqliyyat bağlantıları da alternativ istiqamət kimi əhəmiyyətini qoruyur. Bu isə Azərbaycanın Naxçıvan üçün çoxşaxəli logistika modeli yaratmağa çalışdığını göstərir. Azərbaycan–Naxçıvan bağlantısının Ermənistan, İran və Türkiyə istiqamətləri üzrə inkişaf etdirilməsi regionun bir marşrutdan asılılığını azalda və Naxçıvanı daha çevik tranzit məkanına çevirə bilər.
Naxçıvanın Türkiyə ilə əlaqəsi isə bu prosesin ayrıca strateji tərəfidir. Sədərək istiqamətindən Türkiyəyə çıxışın dəmir yolu ilə təmin edilməsi və gələcəkdə bu xəttin Türkiyənin Qars-İğdır-Dilucu dəmir yolu layihələri ilə əlaqələndirilməsi Naxçıvanın iqtisadi coğrafiyasını kökündən dəyişə bilər. Belə bir bağlantı formalaşarsa, Naxçıvan Azərbaycan ilə Türkiyə arasında sadəcə sərhəd bölgəsi deyil, daha geniş Şərq–Qərb nəqliyyat sisteminin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Bu prosesin digər mühüm dayağı sənayedir. Prezidentin səfəri zamanı Naxçıvan Sənaye Parkının təməlinin qoyulması təsadüfi layihə deyil. 310 hektarlıq ərazidə yaradılması nəzərdə tutulan sənaye parkı regionun iqtisadi modelinin dəyişdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Naxçıvanın iqtisadi inkişafı uzun müddət əsasən dövlət investisiyaları, ticarət və xidmət sektorları ilə əlaqələndirilirdi. Sənaye parkının yaradılması isə istehsalın genişləndirilməsi, yeni müəssisələrin qurulması, sahibkarların cəlb edilməsi və ixrac potensialının formalaşdırılması məqsədi daşıyır.
Burada ən mühüm məqam sənaye parkının nəqliyyat infrastrukturu ilə paralel qurulmasıdır. İstehsal müəssisəsinin fəaliyyət göstərməsi üçün yalnız zavod binasının olması kifayət etmir. Enerji, su, qaz, rabitə və nəqliyyat infrastrukturu, eyni zamanda hazır məhsulun bazarlara çıxarılması imkanları lazımdır. Naxçıvan Sənaye Parkının avtomobil yollarına və gələcək dəmir yolu bağlantılarına yaxınlığı onun gələcəkdə logistika baxımından da üstün mövqeyə malik olmasına şərait yarada bilər.
Bu mənada Naxçıvan üçün formalaşdırılan iqtisadi model üç əsas mərhələyə söykənir: istehsal, logistika və ixrac. Əgər dəmir yolu bağlantıları, sənaye infrastrukturu və sərhəd-keçid imkanları paralel şəkildə inkişaf etdirilərsə, Naxçıvanın daxili bazardan asılılığı azala və regionun Türkiyə, İran və digər bazarlarla iqtisadi əlaqələri genişlənə bilər.
Səfərin enerji istiqaməti də eyni strategiyanın tərkib hissəsidir. Naxçıvanda günəş elektrik stansiyalarının yaradılması regionun enerji potensialından daha geniş istifadə etmək məqsədi daşıyır. Günəş enerjisi layihələrinin inkişafı Naxçıvanın yalnız öz elektrik tələbatını təmin etməsi baxımından deyil, gələcəkdə artıq enerjinin ötürülməsi və regional enerji sistemlərinə inteqrasiya olunması baxımından da əhəmiyyətlidir.
Burada sənaye ilə enerji arasında da birbaşa əlaqə yaranır. Sənaye parklarının fəaliyyət göstərməsi üçün sabit və rəqabətqabiliyyətli enerji təminatı lazımdır. Digər tərəfdən, bərpa olunan enerji istehsalının artması Naxçıvanın gələcək sənaye modelini daha dayanıqlı edə bilər. Beləliklə, günəş elektrik stansiyaları ilə sənaye parkının yaradılması ayrı-ayrı layihələr yox, eyni iqtisadi modelin iki tərəfi kimi qiymətləndirilə bilər.
Naxçıvan şəhərində elektrik avtobuslarının istifadəyə verilməsi də bu ümumi strategiyanın şəhər səviyyəsindəki davamıdır. 60 elektrik avtobusunun gətirilməsi, marşrutların yenilənməsi, rəqəmsal ödəniş imkanlarının yaradılması və nəqliyyat sisteminin monitorinq mərkəzi vasitəsilə idarə olunması şəhər nəqliyyatının sadəcə texniki yenilənməsi deyil. Burada idarəetmə modelinin də dəyişdirilməsi məqsədi görünür. Bakı şəhərində tətbiq edilən müasir ictimai nəqliyyat standartlarının Naxçıvana gətirilməsi regionun şəhər infrastrukturu baxımından yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.
DOST Mərkəzinin fəaliyyətə başlaması isə iqtisadi və infrastruktur layihələrinin sosial siyasətlə tamamlandığını göstərir. Naxçıvanın inkişafı yalnız yolların, zavodların və enerji stansiyalarının tikintisi ilə məhdudlaşdırılmır. Dövlət xidmətlərinin, sosial müdafiə mexanizmlərinin və vətəndaşlara xidmət sisteminin də yenilənməsi nəzərdə tutulur. Bu isə Naxçıvanın yalnız iqtisadi fəaliyyət məkanı deyil, əhalinin yaşayış keyfiyyətinin yüksəldilməsi nəzərdə tutulan regional mərkəz kimi formalaşdırıldığını göstərir.
Bu kontekstdə Naxçıvan şəhərinin 2044-cü ilədək Baş Planının təqdim edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki 2044-cü ilədək plan regionun inkişafına qısamüddətli deyil, uzunmüddətli yanaşmanın formalaşdırıldığını göstərir. Şəhərin gələcək əhali artımı, yaşayış məhəllələri, nəqliyyat sistemi, sosial obyektlər, turizm infrastrukturu və iqtisadi zonalarının indidən planlaşdırılması Naxçıvanın gələcəkdə daha böyük iqtisadi və demoqrafik yük daşıyacağı gözləntisini göstərir.
Yeni “Naxçıvan” Mehmanxana Kompleksinin təməlqoyması da bu baxımdan diqqətçəkəndir. Nəqliyyat əlçatanlığının artması, turist axınının genişlənməsi və biznes əlaqələrinin güclənməsi üçün hotel və xidmət infrastrukturu vacibdir. Naxçıvanın tarixi və mədəni irsi isə bu potensialı daha da artırır. Möminə Xatun türbəsi, Əcəmi Naxçıvani irsi, Duzdağ, Ordubad və digər tarixi-mədəni məkanlar regionun turizm strategiyasının əsas elementlərinə çevrilə bilər.
Əgər Naxçıvan Azərbaycanın əsas hissəsi, Türkiyə və digər qonşu ölkələrlə daha rahat nəqliyyat əlaqəsi əldə edərsə, turizm sektorunun da genişlənməsi mümkündür. Bu zaman turist axını hotel və restoran sektoruna, nəqliyyat xidmətlərinə, pərakəndə ticarətə və digər xidmət sahələrinə əlavə gəlir gətirə bilər.
Səfərin iqtisadi və sosial istiqamətləri ilə yanaşı, hərbi komponenti də xüsusilə diqqətəlayiqdir. Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun yeni yaradılmış komando hissələrinə Döyüş bayraqlarının verilməsi Naxçıvanın təhlükəsizlik məsələsinin dövlət strategiyasında xüsusi yer tutduğunu göstərir. Naxçıvan həm Ermənistan, həm də İran və Türkiyə ilə sərhədləri olan strateji ərazi olduğuna görə onun iqtisadi açılımı təhlükəsizlik məsələlərindən ayrı nəzərdən keçirilə bilməz.
Prezidentin eyni səfər çərçivəsində həm sənaye parkını, həm dəmir yolunu, həm enerji layihələrini, həm şəhər infrastrukturunu, həm də komando hissələrini ön plana çıxarması əslində mühüm mesajdır: Naxçıvanın iqtisadi inteqrasiyası təhlükəsizlik amili ilə paralel həyata keçirilir. Başqa sözlə, Azərbaycan Naxçıvanı regional nəqliyyat və iqtisadi sistemə daha sıx bağlamağa çalışarkən, onun strateji müdafiə imkanlarını da gücləndirir.
Bu məqam Naxçıvanın geosiyasi əhəmiyyətini daha da artırır. Çünki region yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Türkiyə arasında əlaqə yaradan coğrafi ərazi deyil. O, eyni zamanda Cənubi Qafqaz, Türkiyə, İran və Mərkəzi Asiya arasında formalaşan daha geniş nəqliyyat və enerji xəritəsinin potensial iştirakçısıdır.
Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi regional siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri də məhz alternativlərin yaradılmasıdır. Naxçıvan üçün də bu yanaşma tətbiq edilir. Zəngəzur istiqamətində dəmir yolu bağlantısı, İran üzərindən alternativ nəqliyyat xətti, Türkiyə ilə birbaşa əlaqələr və gələcək enerji layihələri Naxçıvanın strateji çəkisini artıran faktorlar ola bilər.
Lakin bütün bunlarla yanaşı, layihələrin qarşısında müəyyən risklərin olduğunu da nəzərə almaq lazımdır. İlk növbədə, nəqliyyat layihələrinin tam reallaşması regiondakı siyasi razılaşmaların praktiki icrasından asılıdır. Xüsusilə Ermənistan istiqamətində dəmir yolu bağlantısının tam işləməsi siyasi və hüquqi mexanizmlərin necə formalaşacağından asılı olacaq. Digər tərəfdən, böyük infrastrukturun yaradılması onun avtomatik olaraq səmərəli işləyəcəyi anlamına gəlmir. Sənaye parklarının real investorlarla və istehsal müəssisələri ilə doldurulması, dəmir yolunda kifayət qədər yük dövriyyəsinin formalaşdırılması, enerji layihələrinin kommersiya baxımından səmərəli olması və yeni iş yerlərinin yaradılması əsas sınaqlar olacaq.
Naxçıvanın insan kapitalı da bu prosesin mühüm hissəsidir. Müasir sənaye, logistika, enerji və rəqəmsal xidmət sahələri ixtisaslı kadrlara ehtiyac yaradır. Buna görə də regionun gələcək inkişafında yalnız fiziki infrastruktur deyil, peşə təhsili, ali təhsil, texniki ixtisaslar və əmək bazarının tələblərinə uyğun kadr hazırlığı da həlledici rol oynayacaq.
Bütün bu amillər bir arada qiymətləndirildikdə, Prezident İlham Əliyevin 11 avqust Naxçıvan səfərinin əsas mahiyyəti daha aydın görünür. Burada Naxçıvanın gələcək iqtisadi və geosiyasi rolunun yenidən müəyyənləşdirilməsi prosesi nümayiş etdirilib.
Uzun illər Azərbaycanın əsas hissəsindən coğrafi baxımdan təcrid olunmuş vəziyyətdə qalan Naxçıvanın gələcəkdə bu təcridin mənfi nəticələrini aradan qaldıraraq nəqliyyat qovşağına, sənaye mərkəzinə, yaşıl enerji istehsalçısına, turizm məkanına və güclü hərbi-strateji əraziyə çevrilməsi hədəflənir.
Əgər planlaşdırılan layihələr tam şəkildə reallaşarsa, Naxçıvanın Azərbaycan daxilindəki rolu da dəyişəcək. Region artıq yalnız muxtar respublika və sərhəd ərazisi kimi deyil, Azərbaycanı Türkiyə və daha geniş regional bazarlarla birləşdirən strateji platforma kimi çıxış edə bilər.
Bu baxımdan 11 avqust səfərinin ən mühüm mesajı belə ümumiləşdirilə bilər: Bakı Naxçıvanı sadəcə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirməyə yox, Muxtar Respublikanı Azərbaycanın yeni regional iqtisadi, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik sisteminin əsas qovşaqlarından birinə çevirməyə hazırlaşır.
Əli Hüseynov
