Bakı 
Martın 30-da İslamabadda Pakistan, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Misirin xarici işlər nazirlərinin iştirakı ilə Yaxın Şərqdə davam edən müharibənin dayandırılması və gərginliyin azaldılması məqsədilə diplomatik görüş keçirilib.
Bu görüşün diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, o, regionda hərbi qarşıdurmanın dərinləşdiyi bir mərhələdə baş tutdu və eyni vaxtda İranın Vaşinqtonun “15 bəndlik” planını sərt şəkildə rədd etməsi ilə üst-üstə düşdü. Bu mənada İslamabad toplantısı sadəcə sülh axtarışı deyil, həm də regionda kimin hansı siyasi xətt üzrə hərəkət etdiyini göstərən mühüm bir diplomatik testə çevrildi.
İranın mövqeyi göstərir ki, Tehran indiki mərhələdə müharibəni dayandırmaq üçün təqdim olunan hər hansı planı yalnız məzmununa görə deyil, onun arxasındakı siyasi niyyətə görə də qiymətləndirir. ABŞ-nin təklif etdiyi şərtlər İran üçün texniki razılaşma paketi kimi deyil, strateji geriçəkilmə tələbi kimi görünür. Nüvə proqramının dayandırılması, raket arsenalının məhdudlaşdırılması, Hörmüz boğazı ilə bağlı təsir imkanlarının zəiflədilməsi kimi maddələr İran tərəfindən təhlükəsizlik arxitekturasının dağıdılması cəhdi kimi qəbul olunur. Buna görə də Tehran üçün məsələ təkcə bir sənədi qəbul edib-etməmək deyil, gələcəkdə hansı statusla regional sistemdə qalacağıdır. İranın sərt cavabı da məhz buradan qaynaqlanır: o, danışıqlara təslimiyyət görüntüsü altında daxil olmaq istəmir.
Bu fonda İslamabad görüşü maraqlı bir boşluğu doldurmağa çalışır. Çünki bir tərəfdən ABŞ birbaşa danışıq kanalının olmadığını faktiki şəkildə qəbul edir və vasitəçilərdən istifadə edir, digər tərəfdən İran da bütün mesajların dolayısı ilə çatdırıldığını bildirir. Deməli, Pakistanın önə çıxması təsadüfi deyil. Pakistan burada klassik vasitəçi rolundan daha artıq funksiyaya namizəddir. O həm müsəlman dünyasının bir hissəsi kimi İranla danışa bilir, həm də Qərblə və ərəb paytaxtları ilə əlaqələri olan dövlət kimi aralıq platforma yarada bilir. Türkiyə, Misir və Səudiyyə Ərəbistanının bu çərçivəyə qoşulması isə göstərir ki, regionun əsas mərkəzləri prosesin tamamilə xarici güclərin nəzarətinə keçməsini istəmirlər.
Amma burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, bu dördlüyün məqsədi birbaşa yekun sülh sazişi hazırlamaq deyil. Onların daha real hədəfi tərəflər arasında tam qırılmanın qarşısını almaq, eskalasiyanı nəzarətdə saxlamaq və ən azı müvəqqəti atəşkəsə zəmin yaratmaqdır. Çünki tərəflər arasında uçurum hazırda o qədər dərindir ki, birbaşa siyasi razılaşma yaxın perspektivdə real görünmür. Vaşinqton İranın imkanlarını kəskin şəkildə məhdudlaşdırmaq istəyir, Tehran isə əvvəlcə hücumların dayandırılmasını, sui-qəsd və hərbi təzyiq siyasətinin bitməsini, daha sonra isə zərərin kompensasiyasını tələb edir. Bu iki mövqe arasında sadəcə fərq yox, tamamilə fərqli siyasi məntiq mövcuddur.
Buna görə də İslamabad görüşünün əsl əhəmiyyəti nəticədən çox prosesdədir. Bu görüş göstərir ki, region dövlətləri artıq müharibənin yalnız hərbi cəbhədə həll olunmayacağını anlayırlar. Münaqişə uzandıqca təkcə İran və ABŞ-İsrail xətti deyil, bütövlükdə regionun enerji təhlükəsizliyi, dəniz marşrutları, daxili siyasi sabitlik və məzhəbi balans sistemi risk altına düşür. Xüsusilə Hörmüz boğazı ilə bağlı istənilən gərginlik neft qiymətlərinə, daşınma marşrutlarına və qlobal bazara dərhal təsir edir. Deməli, İslamabadda toplaşan ölkələrin motivasiyası yalnız diplomatik nüfuz qazanmaq deyil, həm də öz milli təhlükəsizlik və iqtisadi maraqlarını qorumaqdır.
Burada Türkiyənin rolu ayrıca diqqət çəkir. Ankara son illərdə regional böhranlarda həm sərt güc, həm də diplomatik manevr imkanlarını paralel işlətməyə çalışan aktora çevrilib. Türkiyənin bu formatda iştirakı ona həm vasitəçi, həm də regional nizam quruculuğunda təsir sahibi olmaq imkanı verir. Misir isə daha çox ərəb dünyasının institusional çəkisini və siyasi legitimlik kanalını təmsil edir. Səudiyyə Ərəbistanı üçün isə məsələ həm İranla rəqabət fonunda təhlükəsizlik risklərini azaltmaq, həm də enerji bazarında nəzarətdən çıxan bir müharibənin qarşısını almaqdır. Pakistan isə bütün bu fərqli maraqları bir masa ətrafında saxlayan balans nöqtəsi kimi çıxış edir. Bu dördlükdə hər kəsin eyni məqsədi yoxdur, amma hamının ortaq qorxusu var: müharibənin nəzarətsiz genişlənməsi.
Digər mühüm məsələ İsrail faktorudur. Mövcud mənzərə göstərir ki, ABŞ daxilində belə hərbi təzyiq və diplomatik həll arasında tam vahid xətt yoxdur. Vaşinqton müəyyən mərhələdə danışıqları gündəmdə saxlamaq istəsə belə, İsrailin təhlükəsizlik yanaşması bu prosesi sərtləşdirə bilər. Bu da o deməkdir ki, İslamabad formatının uğuru yalnız İranın razı salınmasından asılı deyil. Eyni dərəcədə vacib olan məsələ ABŞ-ın İsrail üzərində nə qədər real təsir göstərə bilməsidir. Əgər Vaşinqton öz müttəfiqini nəzarətdə saxlaya bilməzsə, o zaman diplomatik təşəbbüslər sadəcə vaxt udmaq alətinə çevriləcək. İranın “aldatma əməliyyatı” şübhəsi də məhz buradan doğur: Tehran hesab edir ki, siyasi danışıq çağırışları arxa planda hərbi hazırlıq üçün istifadə oluna bilər.
Bu baxımdan 6 aprel tarixi ətrafında yaranan gərginlik sadəcə bir son tarix deyil, psixoloji təzyiq vasitəsidir. Müddətin yaxınlaşması hər iki tərəfin manevr imkanlarını daraldır və diplomatik təşəbbüslərin effektivliyini ya sürətləndirir, ya da tamamilə sıradan çıxarır. Əgər bu vaxta qədər heç olmasa atəşkəsə yaxın bir çərçivə formalaşmasa, növbəti mərhələdə hərbi ritorikanın daha sərt addımlarla əvəzlənməsi mümkündür. Belə olan halda İslamabad prosesi retrospektiv olaraq ya son xəbərdarlıq cəhdi, ya da nəticəsiz qalan diplomatik epizod kimi qiymətləndiriləcək.
Ümumilikdə mənzərə onu göstərir ki, hazırkı mərhələdə tərəflər sülhə yaxın deyillər, sadəcə tam dağıdıcı toqquşmadan yayınmaq üçün ara sahə axtarırlar. İslamabad görüşü də məhz bu ara sahənin qurulması cəhdidir. Onun gücü ondadır ki, region daxilindən gələn kollektiv narahatlığı ifadə edir. Zəif tərəfi isə ondadır ki, əsas qərar verən aktorlar hələ də qarşılıqlı etimad mühitindən çox uzaqdır. Buna baxmayaraq, bu cür platformaların yaranması yenə də əhəmiyyətlidir. Çünki müharibələrin ən təhlükəli mərhələsi tərəflərin bir-birini yalnız hərbi dillə oxuduğu mərhələdir. İslamabad isə ən azı bunu göstərir ki, regionda hələ diplomatik dil tam susmayıb.
Bu prosesin yaxın nəticəsi böyük ehtimalla yekun sülh olmayacaq. Lakin əgər dördlük gərginliyi dondura, vasitəçilik kanalını saxlaya və tərəfləri birbaşa toqquşmadan çəkindirə bilsə, bu, indiki şəraitdə az nəticə sayılmaz. Əks halda, İranın sərt rəddi, ABŞ-nin maksimalist yanaşması və İsrail faktorunun yaratdığı təzyiq birləşərək müharibəni yeni və daha təhlükəli mərhələyə keçirə bilər. Bu səbəbdən İslamabad görüşünə sadəcə diplomatik tədbir kimi yox, regionun gələcək təhlükəsizlik trayektoriyasını müəyyənləşdirə biləcək ara mərhələ kimi baxmaq daha doğrudur.
Züriyə Qarayeva
