Bakı 
3 oktyabr türk dünyasında siyasi iradənin institusional zəminə daşınması baxımından mühüm dönüş nöqtələrindən birini ifadə edir.
2009-cu ildə Azərbaycanın Naxçıvan şəhərində Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə tərəfindən imzalanan Naxçıvan Sazişi Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılmasının əsasını qoyur. Sonrakı mərhələdə Türk Şurası kimi institusional inkişaf yolu keçən bu struktur 2021-ci ildə Türk Dövlətləri Təşkilatı adını qəbul edərək daha genişmiqyaslı əməkdaşlıq mexanizminə çevrilir. Beləliklə, türk dövlətləri arasında münasibətlər müntəzəm zirvə görüşləri və siyasi məsləhətləşmələr çərçivəsindən kənara çıxaraq çoxtərəfli və institusional xarakter qazanır.
Bu gün 3 oktyabr yalnız bir təsisatın yaranma tarixinin ildönümü kimi deyil, türk dövlətləri arasındakı münasibətlərin keçdiyi transformasiyanı qiymətləndirmək baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. 1990-cı illərdə müstəqilliklərini yenidən əldə edən türk respublikaları arasında başlayan zirvə diplomatiyası zaman keçdikcə müntəzəm siyasi məsləhətləşmə mexanizmlərinə, ortaq qurumlara və çoxşaxəli əməkdaşlıq sahələrinə çevrilir. Türk Dövlətləri Təşkilatının meydana çıxması da bu uzunmüddətli prosesin institusional nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu proses türk dünyasında ortaq tarix və mədəni bağlarla yanaşı, siyasi, iqtisadi və strateji sahələrdə ümumi maraqların daha sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməsinə imkan yaradır.
Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafı türk dövlətləri arasındakı münasibətlərin yalnız ortaq kimlik və mədəni yaxınlıq üzərindən müəyyənləşdirilən çərçivədən çıxaraq siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, təhsil və təhlükəsizlik kimi müxtəlif sahələri əhatə edən hərtərəfli əməkdaşlıq istiqamətinə yönəldiyini göstərir. Təşkilatın zaman ərzində formalaşdırdığı qurumlar və inkişaf etdirdiyi mexanizmlər türk dünyasında çoxtərəfli əməkdaşlığın daha nizamlı və dayanıqlı zəminə daşınmasına töhfə verir. Bu baxımdan 3 oktyabr yalnız keçmişdə atılmış institusional addımın xatırlanması deyil, türk dövlətləri arasındakı münasibətlərin ortaq məqsədlər və uzunmüddətli baxış əsasında inkişafını davam etdirdiyi prosesin simvolu kimi də önə çıxır.
İnstitusional quruculuqdan çoxşaxəli əməkdaşlığa
Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişaf prosesinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri əməkdaşlığın yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmaması və müxtəlif sahələrdə konkret mexanizmlərlə dəstəklənməsidir. Dövlət Başçıları Şurası, Xarici İşlər Nazirləri Şurası, Ağsaqqallar Şurası, Yüksək Vəzifəli Şəxslər Komitəsi və Katiblik kimi qurumlar təşkilatın nizamlı və institusional fəaliyyətinin formalaşmasına töhfə verir. Bununla yanaşı, TÜRKSOY, TÜRKPA, Beynəlxalq Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Türk Ticarət və Sənaye Palatası və Türk İnvestisiya Fondu kimi qurumlar da türk dünyasında institusional əməkdaşlıq şəbəkəsinin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir.
Bu transformasiyanın mühüm istiqamətlərindən birini iqtisadi əməkdaşlıq təşkil edir. Türk dövlətləri arasında ticarətin inkişaf etdirilməsi, investisiya imkanlarının genişləndirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin gücləndirilməsi və iqtisadi münasibətlərin şaxələndirilməsi Türk Dövlətləri Təşkilatının gündəliyində getdikcə daha çox önə çıxan məsələlər sırasındadır. Bu baxımdan nəqliyyat və logistika əlaqələri yalnız iqtisadi məsələ kimi deyil, türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarını bir-birinə bağlayan mühüm amil kimi əhəmiyyət qazanır.
Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı, Xəzərdən keçən nəqliyyat şəbəkələri, Zəngəzur marşrutunun regional bağlantısallıq baxımından daşıdığı potensial və şərq-qərb istiqamətində ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi türk dövlətləri arasında iqtisadi qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından yeni imkanlar yaradır. Zəngəzur marşrutunun reallaşdırılması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının gücləndirilməsi ilə yanaşı, Türkiyə ilə türk dünyası arasında quru nəqliyyat əlaqələrinin daha fasiləsiz xarakter almasına töhfə verə biləcək amillərdən biri kimi önə çıxır. 1992-ci ildə keçirilən ilk türk dövlətləri zirvələrində dəmir yolu, avtomobil yolu, hava nəqliyyatı və telekommunikasiya əlaqələrinin inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilməsi bu gün gündəmdə olan bağlantısallıq yanaşmasının uzunmüddətli əsasa malik olduğunu göstərir.
Bu səbəbdən Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafını yalnız siyasi görüşlərin və zirvələrin sayı əsasında qiymətləndirmək kifayət deyil. Əsas transformasiya ortaq siyasi iradənin iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, təhsil, mədəniyyət, rəqəmsallaşma və təhlükəsizlik kimi müxtəlif sahələrə yayılması ilə meydana çıxır.
Ortaq vizyon və Türk Dünyasının gələcəyi
Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşıdakı dövrdəki rolunu müəyyənləşdirəcək əsas amillərdən biri ortaq vizyonun konkret layihələrə çevrilməsidir. 2024-cü ildə keçirilən Bişkek Zirvəsində iqtisadi inteqrasiya, dayanıqlı inkişaf, rəqəmsal gələcək və təhlükəsizlik məsələlərinin önə çıxarılması təşkilatın gündəliyinin ənənəvi mədəni əməkdaşlıq çərçivəsindən kənara çıxdığını göstərir. Eyni zirvədə süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, kibertəhlükəsizlik və informasiya texnologiyaları sahələrində ortaq təşəbbüslərin inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş məsələlərin gündəmə gətirilməsi də bu transformasiyanın mühüm göstəricilərindən biri kimi diqqət çəkir.
2026-cı il Ankara Zirvəsi bu institusional inkişafın yeni mərhələsini ortaya qoyur. Azərbaycanın sədrliyindən sonra Türkiyənin Türk Dövlətləri Təşkilatına sədrliyi öz üzərinə götürməsi təşkilatın qarşıdakı dövrdəki gündəliyinin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Ankara sədrliyi dövründə iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat və bağlantısallıq, rəqəmsal transformasiya, enerji, təhsil və mədəni qarşılıqlı əlaqələr kimi sahələrin daha da inkişaf etdirilməsi türk dünyasında mövcud əməkdaşlıq mexanizmlərinin konkret nəticələr yaratmaq imkanlarını gücləndirə bilər. Bu proses eyni zamanda Naxçıvanda ortaya qoyulan institusional iradənin dəyişən regional və qlobal şərtlər fonunda yeni prioritetlərlə yenilənməsini də gündəmə gətirir.
Bu çərçivədə türk dünyasının gələcəyində bağlantısallıq anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Fiziki nəqliyyat şəbəkələri ilə yanaşı, rəqəmsal infrastrukturun, enerji əlaqələrinin, ticarət mexanizmlərinin və maliyyə əməkdaşlığının gücləndirilməsi türk dövlətləri arasındakı münasibətlərin daha bütöv bir zəminə daşınmasına töhfə verə bilər. Bu baxımdan gələcəyin inteqrasiya anlayışı yalnız ticarətin artırılması ilə məhdudlaşmayaraq informasiya, texnologiya, kapital, enerji, nəqliyyat və insanların hərəkətliliyini əhatə edən daha geniş əməkdaşlıq məkanına çevrilə bilər.
Türk Dövlətləri Təşkilatının son illərdəki institusional inkişafı da bu perspektivi dəstəkləyir. 2024-cü il Bişkek Zirvəsi və 2025-ci il Budapeşt Qeyri-rəsmi Zirvəsi sənədlərində iqtisadi, siyasi, sosial, mədəni və ekoloji sahələrdə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinə yönəlmiş məqsədlər ön plana çıxarkən, Türk Dünyası Vizyonu 2040 uzunmüddətli ortaq hədəflər baxımından əsas istinad sənədlərindən biri olaraq qalır.
Burada diqqət yetirilməli əsas məqam Türk Dövlətləri Təşkilatının müxtəlif üzv və müşahidəçi dövlətlərin öz milli prioritetlərini qorumaqla yanaşı, ortaq maraq sahələrində daha güclü koordinasiya imkanları formalaşdıra bilməsidir. Təşkilatın gələcək effektivliyi yalnız ortaq məqsədlərin müəyyənləşdirilməsindən deyil, bu məqsədlərin həyata keçirilə bilən layihələrə, davamlı mexanizmlərə və ölçülə bilən nəticələrə çevrilməsindən də asılı olacaq.
Nəticə və dəyərləndirmə
3 oktyabrın ortaya qoyduğu tarixi irs bu gün türk dünyasında daha institusional, daha əhatəli və daha inkişaf etmiş əməkdaşlıq anlayışı ilə yeni mərhələyə daşınır. 2009-cu ildə Naxçıvanda qoyulan institusional təməl ötən illər ərzində siyasi məsləhətləşmələrdən iqtisadi münasibətlərə, nəqliyyatdan rəqəmsallaşmaya, mədəni əməkdaşlıqdan təhlükəsizliyə qədər geniş bir çərçivə formalaşdırır. Türk Dövlətləri Təşkilatının bu gün malik olduğu institusional struktur həmin transformasiyanın konkret göstəricilərindən biri kimi önə çıxır.
Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ mövcud institusional imkanlardan daha səmərəli istifadə edilməsi və ortaq vizyonun konkret əməkdaşlıq sahələrində daha da dərinləşdirilməsidir. İqtisadi inteqrasiya, bağlantısallıq, rəqəmsal transformasiya, enerji, təhsil və insan kapitalı kimi sahələrdə hazırlanacaq ortaq layihələr türk dövlətləri arasındakı münasibətlərin keyfiyyət baxımından daha da inkişaf etdirilməsinə töhfə verə bilər.
Bu baxımdan 3 oktyabr yalnız keçmişdə atılmış bir addımın xatırlanması deyil, türk dünyasının gələcəyinə dair ortaq məqsədlərin yenidən nəzərdən keçirilməsi baxımından da mühüm tarixdir. Naxçıvandan başlayan institusional yol bu gün daha geniş coğrafi və sektoral çərçivədə davam edir. Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşıdakı dövrdəki rolu isə ortaq siyasi iradənin institusional imkanlara, institusional imkanların konkret əməkdaşlıq layihələrinə, bu layihələrin isə davamlı və ölçülə bilən nəticələrə çevrilməsi ilə formalaşacaq.
.jpeg)
Mehmet Gökhan Özçubukçu
Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri, Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis
Bakıvaxtı.az üçün
