Bakı 
Yaxın Şərqdə son günlər baş verən hadisələr göstərir ki, region əvvəlki böhranlardan fərqli olaraq artıq bir-biri ilə əlaqəli bir neçə münaqişə xəttinin eyni vaxtda dərinləşdiyi mərhələyə daxil olub.
ABŞ ilə İran arasında qarşıdurmanın davam etməsi, husilərin Qırmızı dənizdə fəaliyyətini genişləndirməsi, Qəzzada humanitar vəziyyətin ağırlaşması və Livanda təhlükəsizlik balansının yenidən dəyişməsi regionu daha mürəkkəb geosiyasi mənzərəyə sürükləyir. BMT Baş katibi Antonio Quterreş də vəziyyətin “nəzarətdən çıxmaq üzrə olduğunu” bəyan edərək beynəlxalq ictimaiyyəti təcili siyasi addımlar atmağa çağırıb.
Son inkişafların mərkəzində ABŞ-İran qarşıdurmasının yeni mərhələsi dayanır. ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranı və onun dəstəklədiyi husiləri Qırmızı dənizdə Səudiyyə Ərəbistanına məxsus neft tankerlərinə hücumlara görə birbaşa məsuliyyət daşımaqda ittiham edib və Tehrana qarşı daha sərt hərbi tədbirlərin görüləcəyini açıqlayıb. Paralel olaraq ABŞ-nin İran ərazisində hərbi hədəflərə zərbələri davam edir, Tehran isə regiondakı ABŞ obyektlərinə və müttəfiqlərinə təzyiqi artırır. Bu qarşılıqlı eskalasiya artıq təkcə iki ölkə arasında deyil, bütün Yaxın Şərqin təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərən amilə çevrilib.
Digər mühüm yenilik husilərin Bab əl-Məndəb boğazında gəmiçiliyi məhdudlaşdırmaq istiqamətində atdığı addımlardır. Qırmızı dənizdə iki Səudiyyə tankerinə hücum və beynəlxalq ticarət marşrutlarına təhdidlər neft bazarında ciddi narahatlıq yaradıb. Neft qiymətlərinin yenidən 100 dollar həddini keçməsi göstərir ki, Yaxın Şərqdə hərbi risk artıq qlobal iqtisadi təhlükəyə çevrilməkdədir. Əgər Hörmüz boğazından sonra Bab əl-Məndəb istiqamətində də uzunmüddətli böhran yaranarsa, dünya enerji bazarında yeni qiymət şokları qaçılmaz görünür.
Qəzza zolağında isə humanitar vəziyyət daha da ağırlaşır. Hərbi əməliyyatların intensivliyi əvvəlki aylarla müqayisədə nisbətən azalsa da, mülki itkilər davam edir və beynəlxalq təşkilatlar milyonlarla insanın ərzaq çatışmazlığı ilə üz-üzə qala biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər. Digər tərəfdən, Livanda Hizbullahın gələcək statusu ətrafında müzakirələr davam edir. ABŞ Livan hökumətini dövlət institutlarını gücləndirməyə və silahlı qrupların təsirini azaltmağa təşviq edir. Bu isə İsrail-Livan sərhədində nisbi sakitliyin nə qədər davam edəcəyini sual altında saxlayır.
Regionun gələcəyinə təsir göstərə biləcək digər mühüm məsələ ABŞ ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında mülki nüvə əməkdaşlığı istiqamətində aparılan danışıqlardır. Vaşinqton bu prosesi İsraillə münasibətlərin normallaşdırılması ilə əlaqələndirməyə çalışır. Lakin Fələstin məsələsində irəliləyiş olmadan Ər-Riyadın belə bir addım atmağa tələsməməsi göstərir ki, diplomatik proses hələ də ciddi maneələrlə üzləşir. Bununla yanaşı, İran bu əməkdaşlığı regionda strateji balansı dəyişdirəcək addım kimi qiymətləndirir ki, bu da nüvə rəqabəti ilə bağlı narahatlıqları artırır.
Ümumilikdə, hazırkı mənzərə göstərir ki, Yaxın Şərq nə genişmiqyaslı müharibəyə tam daxil olub, nə də sabitliyə yaxınlaşıb. Əksinə, region idarəolunan, lakin son dərəcə kövrək eskalasiya mərhələsindədir. ABŞ-İran qarşıdurmasının genişlənməsi, dəniz ticarət yollarının təhlükə altına düşməsi, Qəzzada həllini tapmayan humanitar böhran və Livandakı qeyri-müəyyənlik yaxın aylarda beynəlxalq gündəmin əsas mövzusu olaraq qalacaq. Mövcud dinamika onu göstərir ki, tərəflər arasında hər hansı yanlış hesablanmış hərbi addım regional böhranı daha genişmiqyaslı münaqişəyə çevirə bilər.
Ruslan Zəngəzur
