Bakı 
103 il əvvəl dünyaya gəlmiş Ümummilli Lider Heydər Əliyev fenomeni Azərbaycan xalqının tarixində yalnız siyasi lider anlayışı ilə məhdudlaşmır. Bu fenomen dövlətçilik, milli kimlik və strateji inkişaf modelinin simvolu kimi qəbul olunur. 1993-cü ilin yayında Azərbaycan ciddi siyasi böhran və parçalanma təhlükəsi ilə üz-üzə qalanda Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ölkədə sabitliyin bərpasına, vətəndaş qarşıdurmasının qarşısının alınmasına və müstəqil dövlətin qorunmasına həlledici təsir göstərdi.
1991-ci ildən 1993-cü ilin yayına qədər Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və kritik mərhələlərindən birini yaşadı. Sovet İttifaqının dağılması fonunda müstəqillik qazanan ölkə həm daxili, həm də xarici ciddi sınaqlarla üzləşmişdi. Müstəqillik elan olunsa da, ölkədə vahid və sabit siyasi idarəetmə sistemi formalaşmamışdı. Hakimiyyət uğrunda mübarizə, tez-tez dəyişən siyasi rəhbərlik və idarəetmədə təcrübəsizlik dövlət institutlarını zəiflədirdi. Müxtəlif siyasi qruplar arasında qarşıdurmalar ölkəni faktiki olaraq idarəolunmaz vəziyyətə gətirmişdi.
Bu dövrdə Azərbaycan Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır mərhələsini yaşayırdı. Ordunun zəif təşkilatlanması, vahid komandanlığın olmaması və daxili çəkişmələr nəticəsində bir sıra strateji ərazilər itirilmişdi. 1992-ci ildə baş vermiş Xocalı soyqırımı isə həm humanitar, həm də psixoloji baxımdan xalq üçün ağır faciəyə çevrilmişdi.
Sovet iqtisadi sisteminin dağılması ilə sənaye və kənd təsərrüfatı iflic vəziyyətinə düşmüş, inflyasiya yüksəlmiş, işsizlik artmış, əhalinin sosial rifahı kəskin aşağı enmişdi. Qaçqın və məcburi köçkünlərin sayının artması vəziyyəti daha da ağırlaşdırırdı.
Ölkənin müxtəlif bölgələrində mərkəzi hakimiyyətə tabe olmayan silahlı qruplar yaranmışdı. Xüsusilə 1993-cü ildə baş verən Gəncə hadisələri dövlət çevrilişi təhlükəsini real hala gətirmiş, vətəndaş müharibəsi riskini artırmışdı.
Yeni müstəqil dövlət kimi Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində də öz mövqeyini tam formalaşdıra bilməmişdi. Xarici siyasətdə qeyri-müəyyənlik və təcrübəsizlik ölkənin maraqlarının effektiv müdafiəsini çətinləşdirirdi. Bir sözlə, 1991–1993-cü illərdə Azərbaycan siyasi xaos, hərbi məğlubiyyətlər, iqtisadi tənəzzül və sosial böhran şəraitində idi. Dövlətçilik real təhlükə altına düşmüş, ölkə parçalanma həddinə yaxınlaşmışdı. Məhz belə ağır şərait sabitliyin bərpasını və dövlət quruculuğunun gücləndirilməsini həyati zərurətə çevirmişdi.
1993-cü ilin yayında xalqın təkidli tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev ilk növbədə dövlət idarəçiliyində sabitliyi təmin etməyə başladı. O, parlament vasitəsilə hüquqi legitimliyi möhkəmləndirdi, idarəetmədə xaosun qarşısını almaq üçün vahid siyasi kurs müəyyənləşdirdi və dövlət strukturlarının fəaliyyətini yenidən təşkil etdi.
1993-cü ilin yayında baş verən Gəncə hadisələri ölkəni vətəndaş müharibəsi həddinə gətirmişdi. Heydər Əliyev siyasi dialoq və kompromis yolu ilə silahlı qarşıdurmanın genişlənməsinin qarşısını aldı və ölkədaxili sabitliyin ilkin əsaslarını formalaşdırdı.
Silahlı qüvvələrdə pərakəndəliyin aradan qaldırılması əsas prioritetlərdən biri idi. Nizamsız silahlı dəstələrin ləğvi, ordunun mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sisteminə keçirilməsi və peşəkar hərbi strukturun formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı.
Eyni zamanda, Azərbaycanı beynəlxalq təcrid vəziyyətindən çıxarmaq üçün fəal diplomatik siyasət həyata keçirildi. Qonşu dövlətlərlə və aparıcı dünya gücləri ilə münasibətlərin normallaşdırılması ölkədə sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət etdi.
Davam edən Birinci Qarabağ müharibəsi şəraitində sabit inkişaf mümkün deyildi. Bu baxımdan 1994-cü ildə atəşkəsə nail olunması Heydər Əliyevin ən mühüm siyasi addımlarından biri hesab olunur. Atəşkəs ölkədə nisbi sabitliyin formalaşmasına və dövlət quruculuğu prosesinin sürətlənməsinə imkan yaratdı.
Heydər Əliyevin siyasi sabitliyin təmin olunması istiqamətində atdığı addımlar sistemli və strateji xarakter daşıyırdı: hakimiyyətin legitimləşdirilməsi, daxili qarşıdurmanın qarşısının alınması, ordunun gücləndirilməsi və diplomatik balansın qurulması. Bu addımlar qısa müddətdə Azərbaycanı xaosdan çıxararaq sabit inkişaf mərhələsinə keçidin əsasını qoydu.
1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə yüksək inflyasiya, istehsalın kəskin azalması və maliyyə böhranı hökm sürürdü. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə sərt maliyyə-kredit siyasəti həyata keçirildi, dövlət xərclərinə nəzarət gücləndirildi və milli valyuta dövriyyəyə buraxıldı. Bu tədbirlər nəticəsində makroiqtisadi sabitlik tədricən bərpa olundu.
1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın iqtisadi tarixində dönüş nöqtəsinə çevrildi. Müqavilə nəticəsində ölkəyə iri həcmli xarici sərmayələr cəlb olundu, Xəzər dənizinin enerji resurslarının işlənməsi sürətləndi və Azərbaycan dünya enerji bazarına inteqrasiya olundu.
Enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması üçün strateji boru kəmərlərinin tikintisinə başlanıldı. Bu siyasət Azərbaycanın regional enerji mərkəzinə çevrilməsinə və enerji təhlükəsizliyi sahəsində mühüm mövqe qazanmasına şərait yaratdı.
Planlı iqtisadiyyatdan bazar iqtisadiyyatına keçid məqsədilə geniş islahatlar aparıldı. Dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi, sahibkarlığın inkişafı üçün əlverişli mühitin yaradılması və rəqabət mexanizmlərinin formalaşdırılması iqtisadi fəallığı artırdı. Beynəlxalq maliyyə institutları ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın qlobal iqtisadi sistemə inteqrasiyasını sürətləndirdi.
Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi iqtisadi islahatlar Azərbaycanın müstəqil və dayanıqlı iqtisadi modelinin formalaşmasında həlledici rol oynadı. Makroiqtisadi sabitliyin təmin olunması, neft strategiyasının həyata keçirilməsi və bazar iqtisadiyyatına keçid ölkənin sonrakı inkişafının əsasını qoydu. Nəticədə Azərbaycan qısa müddətdə iqtisadi tənəzzüldən çıxaraq regionun aparıcı iqtisadi güclərindən birinə çevrildi.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə həyata keçirilən aqrar islahatlar Azərbaycanın iqtisadi sistemində ən dərin struktur dəyişikliklərindən biri hesab olunur. Bu islahatların əsas məqsədi sovet tipli kollektiv təsərrüfat modelindən imtina edərək bazar iqtisadiyyatına uyğun kənd təsərrüfatı sisteminin formalaşdırılması idi.
1990-cı illərin ortalarında kənd təsərrüfatında dərin böhran yaşanırdı. Kolxoz və sovxoz sistemi səmərəsiz fəaliyyət göstərirdi, istehsal kəskin aşağı düşmüşdü. Bu vəziyyəti dəyişmək üçün aqrar islahatların hüquqi bazası yaradıldı və torpaq münasibətlərini tənzimləyən qanunvericilik qəbul edildi.
İslahatların ən mühüm mərhələsi dövlət və kollektiv təsərrüfatlara məxsus torpaqların əhaliyə paylanması oldu. Bunun nəticəsində kənd əhalisi torpağın real sahibi kimi formalaşdı və fərdi təsərrüfatların inkişafına geniş imkan yarandı.
Sovet dövründən qalan kolxoz və sovxozlar mərhələli şəkildə ləğv edildi, onların yerində fərdi və ailə təsərrüfatları yaradıldı. Bu dəyişiklik kənd təsərrüfatında sahibkarlıq münasibətlərini gücləndirdi və təşəbbüskarlığı artırdı.
Torpaq islahatları nəticəsində yeni fermer təbəqəsi formalaşdı. Fermerlər istehsal və satış prosesində müstəqil qərar vermək imkanı qazandılar ki, bu da kənd iqtisadiyyatında rəqabət mühitini gücləndirdi.
Aqrar islahatların nəticəsində kənd təsərrüfatı istehsalı tədricən bərpa olundu, yerli məhsul istehsalı artdı və ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinə müsbət təsir göstərdi. Torpaq mülkiyyətinin fərdlərə verilməsi kənd əhalisinin sosial statusunun dəyişməsinə və iqtisadi müstəqilliyinin güclənməsinə səbəb oldu.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında həyata keçirilən aqrar islahatlar Azərbaycanda kənd təsərrüfatının sovet modelindən bazar iqtisadiyyatına keçidini təmin etdi. Torpaqların özəlləşdirilməsi, fermer təsərrüfatlarının formalaşması və kənd iqtisadiyyatının liberallaşdırılması ölkənin iqtisadi sabitliyinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynadı.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə təhsil siyasəti dövlət quruculuğunun əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirildi. Onun yanaşmasına görə, təhsil yalnız sosial sahə deyil, milli inkişafın və dövlətçiliyin strateji resursudur.
1990-cı illərin sonlarında təhsil sahəsində yeni qanunvericilik bazası yaradıldı. “Təhsil haqqında” qanun və digər normativ sənədlər təhsil sisteminin fəaliyyətini müasir tələblərə uyğun tənzimlədi.
Sovet ideologiyasına əsaslanan təhsil məzmunu dəyişdirilərək milli dəyərlərə və müstəqil dövlətçilik prinsiplərinə uyğunlaşdırıldı. Azərbaycan dili, tarixi və mədəniyyətinin tədrisinə xüsusi diqqət yetirildi.
Ali təhsil müəssisələrində islahatlar aparıldı, qəbul sistemi şəffaflaşdırıldı və rəqabət mühiti gücləndirildi. Test üsulu ilə qəbul mexanizminin tətbiqi korrupsiyanın qarşısının alınmasında mühüm rol oynadı.
Heydər Əliyev Azərbaycanın dünya təhsil sisteminə inteqrasiyasına xüsusi önəm verirdi. Xarici ölkələrlə təhsil sahəsində əməkdaşlıq genişləndirildi, tələbələrin xaricdə təhsil imkanları artırıldı.
Onun dövründə özəl təhsil sisteminin inkişafı da təhsil siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. 1990-cı illərin sonlarında qəbul olunan qanunvericilik qeyri-dövlət təhsil müəssisələrinin yaranmasına hüquqi zəmin yaratdı.
Özəl məktəb və universitetlərin fəaliyyəti dövlət təhsil müəssisələri üçün rəqabət mühiti formalaşdırdı və ümumi təhsil keyfiyyətinin yüksəlməsinə təkan verdi. Xarici dillərin tədrisi, beynəlxalq proqramların tətbiqi və müasir tədris metodlarının istifadəsi bu sektorda daha sürətlə inkişaf etdi.
Beləliklə, özəl təhsil sistemi Heydər Əliyevin təhsil siyasətində əsas prioritet olmasa da, təhsil sahəsinin modernləşdirilməsi və bazar prinsiplərinə uyğunlaşdırılması strategiyasının mühüm elementi kimi çıxış etdi. Bu yanaşma nəticəsində Azərbaycanda çoxşaxəli, rəqabətli və inkişafyönümlü təhsil mühiti formalaşdı.
Heydər Əliyevin adı Azərbaycan tarixində yalnız siyasi lider kimi deyil, həm də bir millətin taleyində dönüş yaradan simvolik şəxsiyyət kimi qalır. Onun fəaliyyəti dövlətçilik, milli kimlik və strateji inkişaf konsepsiyasının formalaşmasında dərin iz buraxıb.
1990-cı illərin əvvəllərində mövcud olan siyasi xaos və dövlət böhranı şəraitində Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ölkənin parçalanma təhlükəsinin qarşısını aldı və sabit dövlət institutlarının formalaşmasına şərait yaratdı. Bu baxımdan onun fəaliyyəti müstəqil Azərbaycanın yenidən qurulması prosesi kimi qiymətləndirilir.
Onun ideoloji xəttinin əsasını azərbaycançılıq ideyası təşkil edirdi. Bu yanaşma milli birliyin, dilin, mədəniyyətin və tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət etdi və Azərbaycan cəmiyyətinin vahid milli kimlik ətrafında birləşməsini gücləndirdi.
Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi siyasət nəticəsində Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil və balanslaşdırılmış mövqe qazandı. Bu, ölkənin beynəlxalq nüfuzunun artmasına və strateji tərəfdaşlıqlarının genişlənməsinə səbəb oldu.
Heydər Əliyev öz siyasi kursunu davam etdirən İlham Əliyev üçün sabitlik mərhələsinə keçmiş və yüksək inkişaf potensialına malik dövlət modeli formalaşdırmışdı. O, Azərbaycanı “sıfırdan qurulan dövlət” mərhələsindən çıxararaq sabitləşmiş və inkişaf üçün hazır platformaya çevirdi. Bu mənada Heydər Əliyevin siyasi irsi, İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə davam edən inkişaf prosesinin institusional və iqtisadi əsaslarını təşkil etdi.
İradə Sərdarova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,
Azərbaycan Dillər Universitetinin dosenti,
YAP Nəsimi rayon təşkilatının üzvü,
Bakıvaxtı.az.
