Bakı 
Beynəlxalq siyasətdə bəzən bir bəyanatın özü deyil, onun hansı platformada, hansı şəraitdə və hansı siyasi reallıqlar fonunda səsləndirilməsi daha çox əhəmiyyət daşıyır. Oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) VII Zirvə toplantısına da məhz bu prizmadan baxmaq lazımdır.
Sammiti yalnız yüksək səviyyəli görüşlər, diplomatik çıxışlar və qəbul olunan qərarlar toplusu kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Burada Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində tutduğu mövqe, regional təhlükəsizliklə bağlı yanaşması və müharibədən sonrakı siyasi gündəliyi də özünü göstərir.
Məncə, Bakı sammitinin əsas siyasi əhəmiyyəti Azərbaycanın regional problemləri müzakirə edən tərəf olmaqla yanaşı, daha geniş coğrafiyada siyasi dialoqun təşkilinə töhfə vermək imkanlarını nümayiş etdirməsidir.
İkili standartlar məsələsi: Azərbaycanın arqumenti nədən ibarətdir?
Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq hüquq, dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü, eləcə də ikili standartlar məsələsi xüsusi yer tutdu. Bu mövzular Azərbaycan diplomatiyasının uzun illərdir beynəlxalq platformalarda gündəmə gətirdiyi əsas məsələlərdəndir.
Azərbaycanın mövqeyinin mahiyyəti aydındır: beynəlxalq hüququn prinsipləri ayrı-ayrı dövlətlərə münasibətdə fərqli ölçülərlə tətbiq edilməməlidir. Əgər dövlətlərin ərazi bütövlüyü beynəlxalq sistemin fundamental prinsiplərindən biridirsə, bu prinsip siyasi maraqlardan asılı olmayaraq qorunmalıdır.
Azərbaycanın ərazilərinin uzun illər işğal altında qalması və BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamənin icra edilməməsi rəsmi Bakının bu məsələdə əsas gətirdiyi faktlardandır. Həmin qətnamələrdə işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələb edilirdi.
Burada mühüm məqam var. Beynəlxalq hüququn nüfuzu təkcə sənədlərin qəbul edilməsi ilə ölçülmür. Əsas məsələ həmin sənədlərin həyata keçirilməsi və pozuntulara qarşı real mexanizmlərin işləməsidir. Əks halda, hüquqi normalar siyasi bəyanat səviyyəsində qalmaq riski ilə üzləşir.
Bu baxımdan, Azərbaycanın ikili standartlarla bağlı irəli sürdüyü arqumentlər yalnız milli maraqlar çərçivəsində deyil, beynəlxalq sistemin ardıcıllığı məsələsi kimi də müzakirə oluna bilər.
Qələbədən sonra sülh gündəliyi
Azərbaycanın son illərdəki xarici siyasətinin ən diqqətçəkən tərəflərindən biri hərbi-siyasi reallıqlar dəyişdikdən sonra sülh gündəliyinin ön plana çıxarılmasıdır.
2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü ildə həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib. Bu reallıq regionda əvvəlki siyasi hesablamaların yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edib.
Lakin hərbi nəticənin siyasi sabitliyə çevrilməsi avtomatik baş vermir. Müharibənin başa çatması ilə davamlı sülhün qurulması arasında ciddi fərq var. Birincisi hərbi-siyasi mərhələnin nəticəsidir, ikincisi isə hüquqi öhdəliklər, qarşılıqlı etimad və uzunmüddətli siyasi iradə tələb edir.
Prezident İlham Əliyevin AQEM sammitində Azərbaycanın sülhə sadiqliyini vurğulaması bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Azərbaycan qalib tərəf kimi sülh müqaviləsinin imzalanmasını gündəmdə saxlayır. Bu yanaşma ölkənin hərbi üstünlüyünü siyasi və diplomatik nəticələrlə möhkəmləndirmək istəyini də göstərir.
Ancaq burada əsas sual budur: Ermənistanla sülh prosesi hansı müddətdə və hansı şərtlərlə yekunlaşacaq?
Sülh müqaviləsinin imzalanması ilə bağlı qeyri-müəyyənliyin uzanması regionda davamlı sabitliyin formalaşmasını çətinləşdirə bilər. Bununla belə, prosesin perspektivini qiymətləndirərkən ayrı-ayrı siyasi bəyanatları yekun qərar kimi təqdim etmək də düzgün olmaz. Əsas göstərici tərəflərin konkret addımları, hüquqi öhdəlikləri və əldə olunan razılaşmaların icrası olacaq.
Mənim üçün burada vacib olan məqam budur: sülh yalnız sənədin imzalanması deyil, gələcək münaqişə risklərini azaldan siyasi sistemin yaradılmasıdır. Azərbaycan üçün də əsas məqsəd əldə olunmuş nəticələrin davamlı təhlükəsizlik təminatına çevrilməsidir.
Azərbaycanın AQEM sədrliyinin uzadılması nə deməkdir?
Sammitin diqqətçəkən nəticələrindən biri Azərbaycanın təşkilata sədrliyinin daha iki il uzadılması təklifinin dəstəklənməsi, digəri isə Laosun AQEM-ə üzv qəbul edilməsidir. Bununla təşkilatın üzvlərinin sayı 28-dən 29-a yüksəlib.
Sədrliyin uzadılmasını Azərbaycanın diplomatik fəaliyyətinə verilən siyasi qiymət kimi dəyərləndirmək mümkündür. Eyni zamanda, bu qərar ölkəmizin təşkilat çərçivəsində başladığı təşəbbüsləri davam etdirməsi üçün əlavə imkan yaradır.
Amma bir məsələyə diqqət yetirmək lazımdır: diplomatik etimadın real nəticəyə çevrilməsi üçün təşkilatın fəaliyyətində konkret irəliləyiş olmalıdır. Sammitlərdə səsləndirilən bəyanatlar, qəbul olunan sənədlər və üzvlərin sayının artması özlüyündə kifayət etmir. Əsas məsələ bu platformanın dövlətlər arasında fikir ayrılıqlarının müzakirəsinə, əməkdaşlığın genişlənməsinə və təhlükəsizlik risklərinin azaldılmasına nə dərəcədə töhfə verməsidir.
AQEM-in geniş coğrafiyanı əhatə etməsi ona müəyyən üstünlük verir. Müxtəlif siyasi və iqtisadi maraqlara malik dövlətlərin eyni platformada təmsil olunması dialoq imkanlarını artırır. Bununla yanaşı, üzvlər arasında fikir ayrılıqları və təşkilatın qərarlarının icrası ilə bağlı çətinliklər də nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə sədrliyin uzadılmasını sadəcə diplomatik uğur kimi təqdim etməklə kifayətlənməmək, bu müddətdə konkret təşəbbüslərlə yadda qalmaqdır.
Bakı sammitinin regional və beynəlxalq mesajı
AQEM-in VII Zirvə toplantısının nəticələrinə daha geniş kontekstdə baxdıqda Azərbaycanın xarici siyasətində bir neçə istiqamətin kəsişdiyini görürük: suverenlik, ərazi bütövlüyü, regional təhlükəsizlik, nəqliyyat bağlantıları və siyasi dialoq.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu məsələlərdə ölkəyə əlavə imkanlar yaradır. Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat və logistika əlaqələrinin inkişafı, regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi və beynəlxalq platformalarda fəal iştirak ölkənin diplomatik gündəliyini iqtisadi maraqlarla da əlaqələndirir.
Lakin Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunu yalnız keçirilən sammitlərin sayı ilə ölçmək olmaz. Əsl nəticə ölkənin irəli sürdüyü təşəbbüslərin digər dövlətlər tərəfindən dəstəklənməsi, əməkdaşlıq mexanizmlərinin işləməsi və siyasi dialoqun konkret nəticələr verməsi ilə müəyyənləşəcək.
Bu mənada, Bakıda keçirilən sammit Azərbaycanın həm öz milli maraqlarını beynəlxalq platformalarda müdafiə etmək, həm də regional və daha geniş beynəlxalq əməkdaşlığa töhfə vermək niyyətini nümayiş etdirdi.
Nəticə
AQEM-in VII Zirvə toplantısı Azərbaycanın diplomatik gündəliyi baxımından əhəmiyyətli hadisədir. Sədrliyin uzadılması ölkəmizə təşkilat daxilində fəaliyyətini davam etdirmək imkanı yaradır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq hüquq, ikili standartlar və Ermənistanla sülh prosesi məsələlərinin qabardılması isə Azərbaycanın regional reallıqlara dair mövqeyini bir daha diqqət mərkəzinə gətirdi.
Ancaq diplomatik uğurun həqiqi dəyəri onun davamlı nəticələrindədir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə beynəlxalq platformalarda qazandığı etimadı konkret əməkdaşlıq layihələrinə çevirmək, regionda sülhün möhkəmlənməsinə töhfə vermək və suverenliyə əsaslanan xarici siyasət xəttini ardıcıl şəkildə davam etdirməkdir.
Bakı sammiti bu baxımdan son nöqtə deyil, yeni imkanların başlanğıcı kimi qiymətləndirilməlidir. Çünki müasir beynəlxalq münasibətlərdə mövqeyini qorumaq qədər həmin mövqeyi real nəticələrlə möhkəmləndirmək də vacibdir.
Əli Hüseynov
