Bakı 
Son günlər İran, Ukrayna və Xəzər dənizi ətrafında yaşanan hadisələr regionda yeni təhlükəsizlik müzakirələrini gündəmə gətirib. 2026-cı il iyulun 25-də baş verdiyi bildirilən insidentdən sonra Tehran Ukraynanı Xəzər dənizində İranın kommersiya gəmisinə hücum etməkdə ittiham edib.
İranın açıqlamasına görə, hücum nəticəsində bir dənizçi həlak olub, digəri yaralanıb. Bundan sonra Ukraynanın Tehrandakı müvəqqəti işlər vəkili Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb, İran tərəfi hadisəni beynəlxalq hüququn pozulması kimi qiymətləndirib. Xarici işlər naziri Abbas Əraqçi isə bu hücumun cavabsız qalmayacağını bəyan edib.
Lakin hadisənin mahiyyəti ilə bağlı Tehran və Kiyevin təqdim etdiyi versiyalar bir-birindən fərqlənir. İran vurulan gəminin mülki ticarət gəmisi olduğunu bildirsə də, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Xəzərdə İranla əlaqəli hərbi yükləri daşıyan Rusiya gəmilərinin hədəfə alındığını açıqlayıb. Ukrayna tərəfinin iddiasına görə, həmin gəmilər İran və Rusiya arasında sanksiya tətbiq edilmiş hərbi məhsulların daşınmasında iştirak edirdi. Beləliklə, zərbənin təsadüfi gəmi hücumu deyil, İran-Rusiya hərbi-logistika xəttini pozmaq məqsədi daşıdığı ehtimal olunur. Bununla belə, daşınan yükün dəqiq tərkibi və vurulan gəminin həmin hərbi daşınmadakı rolu müstəqil şəkildə tam təsdiqlənməyib.
Xəzər dənizinin bu qarşıdurmada ön plana çıxması təsadüfi deyil. Rusiya Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibə başladıqdan sonra İran istehsalı olan “Şahid” tipli pilotsuz uçuş aparatlarından geniş istifadə edib və bu əməkdaşlıq Kiyev tərəfindən birbaşa təhlükə kimi qiymətləndirilib. İran isə müharibə dövründə Rusiyaya silah göndərdiyini inkar etsə də, Moskva ilə hərbi-texniki münasibətlərinin mövcudluğu və müharibədən əvvəl məhdud sayda dron tədarük etdiyini etiraf edib. Xəzər marşrutu İranla Rusiyanı Qərbin nəzarət etdiyi dəniz yollarından yan keçməklə birləşdirən əlverişli logistika dəhlizidir. Ukraynanın bu xətti hədəfə alması müharibənin yalnız Rusiya ərazisindəki zavodlara və anbarlara deyil, Moskvanın xarici təchizat şəbəkələrinə doğru genişləndiyini göstərir.
Hadisə eyni zamanda Xəzər dənizinin hüquqi və təhlükəsizlik statusu ilə bağlı həssas suallar yaradır. 2018-ci ildə Azərbaycan, Rusiya, İran, Qazaxıstan və Türkmənistan tərəfindən imzalanmış Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya hövzədə sahilyanı olmayan dövlətlərin silahlı qüvvələrinin yerləşdirilməməsini nəzərdə tutur. Sənəddə həmçinin sahilyanı dövlətlərin öz ərazilərindən digər iştirakçılara qarşı hərbi fəaliyyət üçün istifadəyə imkan verməməsi prinsipi təsbit olunub. Ukraynanın uzaqmənzilli pilotsuz vasitələrlə Xəzərdə hədəfə zərbə endirməsi xarici hərbi qüvvələrin burada daimi yerləşdirilməsi demək deyil, lakin hüquqi baxımdan yeni və mübahisəli presedent yaradır. Əgər bu cür əməliyyatlar davam edərsə, Xəzərin qapalı və nisbətən sabit təhlükəsizlik məkanı statusu faktiki olaraq zəifləyə bilər.
Bu vəziyyət Azərbaycan üçün də mühüm nəticələr doğura bilər. Azərbaycan hücumun tərəfi deyil, lakin Xəzərin qərb sahilində yerləşən dövlət kimi hövzədə hərbi gərginliyin artmasından birbaşa təsirlənə bilər. Xəzər Azərbaycan üçün təkcə enerji hasilatı məkanı deyil, həm də beynəlxalq nəqliyyat, liman infrastrukturu, Şərq–Qərb və Şimal–Cənub dəhlizlərinin mühüm hissəsidir. Gəmilərə qarşı dron hücumlarının normallaşması mülki gəmiçilik, enerji platformaları, sualtı kommunikasiya xətləri və limanların təhlükəsizliyi ilə bağlı əlavə risklər yarada bilər. Buna görə Bakı üçün ən məqsədəuyğun mövqe Xəzərin hərbi qarşıdurma zonasına çevrilməməsini müdafiə etmək, hadisənin şəffaf araşdırılmasını və sahilyanı dövlətlər arasında təhlükəsizlik məsləhətləşmələrinin gücləndirilməsini tələb etməkdir.
Ümumilikdə, Xəzərdəki insident İran-Ukrayna münasibətlərində sadəcə yeni diplomatik böhran deyil, iki ayrı müharibə xəttinin bir-birinə yaxınlaşmasının göstəricisidir. Bir tərəfdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi, digər tərəfdə isə İranın Qərb və İsraillə qarşıdurması dayanır; İran-Rusiya hərbi əməkdaşlığı bu iki münaqişəni birləşdirən əsas körpüyə çevrilir. Tehran Ukraynaya cavab verərsə, bu cavab birbaşa raket zərbəsindən daha çox Rusiyaya hərbi dəstəyin artırılması, Ukraynanın maraqlarına qarşı kiberəməliyyatlar və ya dolayı vasitələr şəklində ola bilər. Kiyev isə Xəzər logistikasını vurmaqla göstərir ki, Rusiyaya silah və texnologiya ötürən heç bir marşrutu təhlükəsiz hesab etmir. Əsas risk bundan ibarətdir ki, qarşılıqlı cavablar davam edərsə, indiyədək müharibədən kənarda qalan Xəzər dənizi yeni geosiyasi və hərbi qarşıdurma məkanına çevrilə bilər.
Züriyə Qarayeva
