Bakı 
ABŞ ilə İran arasında uzun illərdir davam edən geosiyasi qarşıdurma yenidən təhlükəli mərhələyə qədəm qoyub. Son hadisələr göstərir ki, iki ölkə arasında gərginlik artıq yalnız diplomatik bəyanatlar və iqtisadi sanksiyalarla məhdudlaşmır. Hərbi əməliyyatların intensivləşməsi, qarşılıqlı hədələr və regional müttəfiqlərin prosesə cəlb olunması Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik böhranının formalaşdığını göstərir. Bu qarşıdurma yalnız iki dövlət arasındakı münasibətlərə deyil, eyni zamanda dünya enerji bazarına, beynəlxalq ticarətə və qlobal siyasi balanslara da ciddi təsir göstərmək potensialına malikdir.
ABŞ-nin əsas məqsədi İranın nüvə proqramını nəzarət altında saxlamaq, onun raket imkanlarını məhdudlaşdırmaq və regiondakı təsir dairəsini zəiflətməkdir. Vaşinqton hesab edir ki, Tehran nüvə potensialını artırmaqla həm İsrail, həm də ABŞ-ınin Yaxın Şərqdəki strateji maraqları üçün təhlükə yaradır. Bundan əlavə, İranın müxtəlif regional silahlı qruplarla əlaqələri Vaşinqton tərəfindən sabitliyi pozan amil kimi qiymətləndirilir. Bu səbəbdən ABŞ həm iqtisadi sanksiyalar, həm də hərbi təzyiq vasitəsilə İranın manevr imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır.
İran isə bu siyasəti öz suverenliyinə və milli təhlükəsizliyinə qarşı təzyiq kimi qiymətləndirir. Tehran bildirir ki, nüvə proqramı dinc məqsədlərə xidmət edir və ölkənin müdafiə potensialının gücləndirilməsi beynəlxalq hüquqa uyğundur. İran rəhbərliyi hesab edir ki, ABŞ bölgədə hərbi mövcudluğunu genişləndirərək region ölkələrinin daxili işlərinə müdaxilə edir və siyasi balansı öz maraqları istiqamətində dəyişməyə çalışır.
Hazırkı qarşıdurmanın ən təhlükəli cəhətlərindən biri onun yalnız ABŞ və İran arasında məhdud qalmamasıdır. İsrail, Körfəz ölkələri və ABŞ-nin regiondakı hərbi bazaları prosesin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İsrail İranın nüvə proqramını öz milli təhlükəsizliyi üçün əsas təhlükə hesab etdiyindən Vaşinqtonun sərt siyasətini açıq şəkildə dəstəkləyir. Digər tərəfdən, İran regiondakı müttəfiq qüvvələr vasitəsilə ABŞ və İsrailə təzyiq imkanlarını artırmağa çalışır. Bu isə qarşıdurmanın istənilən anda daha geniş regional müharibəyə çevrilməsi riskini artırır.
Münaqişənin iqtisadi tərəfi də az əhəmiyyət daşımır. Hörmüz boğazı dünya enerji bazarının ən strateji nöqtələrindən biridir. Qlobal neft ixracının mühüm hissəsi məhz bu marşrutdan həyata keçirilir. Əgər burada təhlükəsizlik vəziyyəti pisləşərsə və ya dəniz nəqliyyatında fasilələr yaranarsa, neft qiymətlərinin sürətlə bahalaşması qaçılmaz olacaq. Bu isə yalnız enerji ixrac edən ölkələrə deyil, həm də enerji idxalından asılı olan dövlətlərə ciddi təsir göstərəcək. Neft və qaz qiymətlərinin artması inflyasiyanı sürətləndirə, istehsal xərclərini yüksəldə və dünya iqtisadiyyatında yeni qeyri-müəyyənlik yarada bilər.
ABŞ-nin hazırkı strategiyası tammiqyaslı quru müharibəsinə başlamaqdan daha çox, yüksək dəqiqlikli hava zərbələri, iqtisadi təzyiq və diplomatik təcrid siyasətinə əsaslanır. Vaşinqton bir tərəfdən İranın hərbi potensialını zəiflətməyə çalışır, digər tərəfdən isə beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəyini qorumağa çalışır. İran isə asimmetrik müharibə taktikasına üstünlük verir. Bu strategiya çərçivəsində raket və pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə, regional müttəfiqlərin fəallaşdırılması və strateji dəniz marşrutlarında təzyiq mexanizmləri əsas vasitələr hesab olunur.
Hazırkı vəziyyətdə beynəlxalq diplomatiya da mühüm rol oynayır. Bir sıra ölkələr və vasitəçilər qarşıdurmanın genişlənməsinin qarşısını almaq üçün danışıqların bərpasına çalışırlar. Çünki tərəflər arasında tammiqyaslı müharibə yalnız Yaxın Şərqi deyil, bütövlükdə qlobal təhlükəsizlik sistemini sarsıda bilər. Buna baxmayaraq, tərəflərin qarşılıqlı etimadının son dərəcə aşağı olması diplomatik proseslərin uğur qazanmasını çətinləşdirir.
Azərbaycan üçün də bu proseslər müəyyən nəticələr doğura bilər. Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi ölkənin ixrac gəlirlərinin artmasına səbəb ola bilər. Lakin bununla yanaşı, regionda təhlükəsizlik risklərinin artması, logistika marşrutlarında qeyri-müəyyənlik və beynəlxalq bazarlardakı dalğalanmalar Azərbaycan iqtisadiyyatına dolayı təsirlər göstərə bilər. Buna görə də balanslaşdırılmış xarici siyasətin davam etdirilməsi və regional sabitliyin qorunmasına yönəlmiş diplomatik fəaliyyət ölkə üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Yaxın perspektivdə hadisələrin inkişafı üç əsas istiqamətdə davam edə bilər. Birinci ssenari məhdud hərbi qarşıdurmanın davam etməsidir ki, bu hazırda ən real variant hesab olunur. İkinci ssenari regional müharibənin genişlənməsi və daha çox dövlətin prosesə cəlb olunmasıdır. Üçüncü ssenari isə diplomatik razılaşma və gərginliyin mərhələli şəkildə azaldılmasıdır. Hər üç ehtimalın reallaşması mövcud siyasi qərarlardan, beynəlxalq vasitəçilik səylərindən və tərəflərin strateji hesablamalarından asılı olacaq.
ABŞ–İran qarşıdurması təkcə iki dövlət arasında siyasi mübarizə deyil, həm də XXI əsrin ən mürəkkəb geosiyasi böhranlarından biridir. Bu qarşıdurmanın gələcək inkişafı Yaxın Şərqin təhlükəsizlik mühitini, dünya enerji bazarını və beynəlxalq münasibətlər sistemini uzun müddət müəyyən edə biləcək əsas amillərdən biri olaraq qalır.
Əli Hüseynov,
Bakıvaxtı.az
