Bakı 
Hərbçilərin maaşlarının artırılması: sosial siyasətdən dövlət təhlükəsizliyinə qədər
Azərbaycanın müdafiə siyasətində hərbi qulluqçuların sosial təminatı yalnız əməkhaqqı məsələsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Ordunun şəxsi heyətinin maddi təminatı birbaşa olaraq dövlətin müdafiə qabiliyyəti, hərbi xidmətin nüfuzu, peşəkar kadrların saxlanılması və milli təhlükəsizlik sisteminin dayanıqlılığı ilə bağlıdır.
Bu baxımdan hərbçilərin maaşlarının artırılması məsələsi iqtisadi qərardan daha geniş məna daşıyır. Burada söhbət dövlətin öz hərbi qulluqçusuna verdiyi dəyərin institusional şəkildə ifadəsindən gedir.
Azərbaycan son illərdə hərbi qulluqçuların sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi istiqamətində müxtəlif qərarlar qəbul edib. Məsələn, 2025-ci il yanvarın 1-dən bir sıra xüsusi dövlət xidmətlərində həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçularının aylıq vəzifə maaşları orta hesabla 10 faiz artırılıb. Bu qərarlar Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti, Dövlət Sərhəd Xidməti, Fövqəladə Hallar Nazirliyi, Prezidentin Təhlükəsizlik Xidməti və digər strukturları əhatə edib.
Bu faktın özü göstərir ki, hərbi və xüsusi xidmət sahəsində çalışan şəxslərin sosial təminatının mərhələli şəkildə yenilənməsi dövlət idarəçiliyinin gündəmində olan məsələlərdəndir.
Hərbi maaş niyə adi əməkhaqqından fərqlənir?
Hərbi xidmətin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, hərbçinin fəaliyyəti adi əmək münasibətləri çərçivəsinə tam sığmır.
Hərbçi müəyyən edilmiş iş saatı ilə məhdudlaşmır. Onun xidmət rejimi xüsusi intizam, fiziki hazırlıq, silahlı xidmət, risk, ezamiyyət, ailədən uzaq qalmaq və zəruri hallarda həyatını təhlükəyə atmaq kimi amilləri özündə birləşdirir.
Buna görə hərbi qulluqçunun gəliri yalnız “əməyin qarşılığı” kimi deyil, həm də dövlət qarşısında daşıdığı xüsusi məsuliyyətin sosial təminat mexanizmi kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Məhz buna görə də hərbi maaşların müəyyənləşdirilməsində yalnız ümumi əmək bazarındakı orta göstəricilərə baxılması kifayət etmir.
Burada xidmət stajı, hərbi rütbə, tutduğu vəzifə, xidmət şəraiti, risk səviyyəsi, ixtisas və məsuliyyət dərəcəsi kimi faktorlar da nəzərə alınmalıdır.
Maaş artımının strateji tərəfi
Hərbi qulluqçuların maaşlarının artırılmasının ən mühüm nəticələrindən biri peşəkar hərbi kadrların sistemdə saxlanılması ola bilər.
Müasir ordu yalnız çoxsaylı şəxsi heyət demək deyil. Müasir ordu texniki biliklərə, idarəetmə bacarığına, yüksək ixtisaslı zabit və mütəxəssislərə söykənir.
Xüsusilə aviasiya, rabitə, kiber təhlükəsizlik, pilotsuz sistemlər, elektron müharibə, hərbi mühəndislik və digər texnoloji istiqamətlərdə hazırlanmış kadrın itirilməsi sadəcə bir işçinin başqa sahəyə keçməsi anlamına gəlmir.
Dövlət həmin mütəxəssisin hazırlanmasına illərlə resurs sərf edir.
Ona görə hərbi qulluqçular üçün rəqabətqabiliyyətli sosial paket həm də insan kapitalının qorunması vasitəsidir.
Maaş artımı orduya marağı necə dəyişə bilər?
Hərbi xidmətin nüfuzunun formalaşmasında yalnız mənəvi amillər rol oynamır.
Gənc insan karyera seçimi edərkən peşənin nüfuzu ilə yanaşı, gələcək sosial təminatını, yaşayış imkanlarını, ailəsinin rifahını və uzunmüddətli karyera perspektivlərini də nəzərə alır.
Əgər hərbi xidmət sosial baxımdan sabit və perspektivli karyera kimi qəbul edilirsə, bu, peşəkar ordu üçün əlavə üstünlük yaradır.
Bu baxımdan maaş artımı təkcə hazırda xidmət edən hərbçiyə deyil, gələcəkdə hərbi məktəblərə daxil olacaq gənclərə də təsir edən amildir.
Başqa sözlə, hərbi maaş siyasəti müəyyən mənada gələcəyin zabit korpusunun formalaşmasına yönəlmiş uzunmüddətli insan kapitalı siyasətidir.
Burada əsas məsələ təkcə faiz deyil
Hərbi qulluqçuların maaşlarının artırılması barədə müzakirələrdə yalnız “neçə faiz artım olacaq?” sualına fokuslanmaq düzgün olmaz.
Əsas məsələ maaş sisteminin nə qədər ədalətli və sistemli qurulmasıdır.
Məsələn, eyni rütbəyə malik iki hərbçinin xidmət şəraiti tamamilə fərqli ola bilər. Biri inzibati vəzifədə, digəri yüksək riskli ərazidə və ya xüsusi texniki istiqamətdə xidmət edə bilər.
Bu səbəbdən optimal model yalnız baza maaşının yüksəldilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır.
Baza maaşı ilə yanaşı, xidmət stajına görə əlavələr, rütbəyə görə ödəniş, xüsusi xidmət şəraitinə görə əlavələr, riskli və mürəkkəb vəzifələrə görə kompensasiyalar, yaşayış və kirayə təminatı, tibbi təminat, ailə üzvləri üçün sosial güzəştlər;
xidməti mənzil mexanizmləri;
pensiya və uzunmüddətli sosial təminat
bir-biri ilə əlaqəli sistem kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Belə yanaşma maaş artımını birdəfəlik qərardan davamlı sosial siyasət mexanizminə çevirə bilər.
Dövlət büdcəsi baxımından məsələ
Digər tərəfdən, hərbi maaşların artırılması dövlət büdcəsi üçün əlavə maliyyə öhdəliyi yaradır.
Bu məsələdə dövlət üçün əsas vəzifə müdafiə qabiliyyətinin yüksəldilməsi ilə fiskal dayanıqlıq arasında optimal balans yaratmaqdır.
2026-cı ildə dövlət qulluğunda əməkhaqqı sisteminin yenilənməsi zamanı Prezidentin fərmanı ilə inzibati vəzifələr üzrə aylıq vəzifə maaşının minimumu 1170 manat, yardımçı vəzifələr üzrə isə 760 manat müəyyən edilib. Fərmanda xüsusi növə aid dövlət orqanlarında bəzi vəzifələrin də analoji ödəniş səviyyələrinə uyğunlaşdırılması nəzərdə tutulub.
Bu yanaşma onu göstərir ki, dövlət sektorunda əməkhaqqı sisteminin daha vahid və strukturlaşdırılmış mexanizmə keçirilməsi prosesi gedir.
Hərbi sistemdə də oxşar yanaşmanın tətbiqi nəzəri baxımdan şəffaflıq və idarəetmə baxımından müəyyən üstünlüklər yarada bilər.
Lakin hərbi xidmətin spesifikliyi nəzərə alınmadan sırf mülki dövlət qulluğu modeli tətbiq etmək də doğru olmaz. Çünki hərbi xidmətin risk və məsuliyyət komponenti fərqlidir.
Ən mühüm siyasi nəticə: dövlət və hərbçi arasındakı sosial müqavilə
Ordunun gücü yalnız silah və texnika ilə ölçülmür.
Ordu ilə dövlət arasında qarşılıqlı məsuliyyət münasibəti də mövcuddur.
Hərbçi dövlətdən aldığı təminat müqabilində yüksək intizam, sədaqət və peşəkarlıq nümayiş etdirir. Dövlət isə hərbçinin xidmətinin ağırlığını sosial təminat mexanizmləri ilə kompensasiya etməlidir.
Bu baxımdan maaş artımı bir növ sosial müqavilənin iqtisadi tərəfidir.
Hərbçi bilməlidir ki, uzun illər xidmət etdikdən sonra onun sosial gələcəyi müəyyən edilmiş mexanizmlərlə qorunacaq.
Bu təminatın olması xüsusilə uzunmüddətli hərbi karyeranı seçən zabitlər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Maaş artımı həm də korrupsiya risklərinin idarə olunması məsələsidir
Bu mövzuya başqa bir aspektdən də baxmaq mümkündür.
Dövlət sektorunda əməkhaqqının adekvat olması və xidmətin məsuliyyətinə uyğun qurulması institusional idarəetmənin elementlərindən biridir.
Əlbəttə, yüksək maaşın avtomatik şəkildə korrupsiyanın qarşısını aldığını söyləmək olmaz. Lakin peşəkar dövlət xidmətinin qurulması üçün rəqabətqabiliyyətli əməkhaqqı, sərt nəzarət, şəffaf prosedurlar və məsuliyyət mexanizmləri birlikdə işləməlidir.
Hərbi sistemdə bu xüsusilə vacibdir. Çünki söhbət yalnız maliyyə resurslarından deyil, dövlət sirri, silah, texnologiya və milli təhlükəsizlik kimi həssas sahələrdən gedir.
Maaş artımı müdafiə xərclərinin əvəzi deyil
Burada başqa mühüm məqam da var.
Hərbçilərin maaşlarının artırılması ordunun modernləşdirilməsi xərclərini əvəz etmir.
Güclü ordu üçün eyni vaxtda üç istiqamət təmin edilməlidir:
birincisi — insan kapitalı;
ikincisi — müasir silah və texnologiyalar;
üçüncüsü — infrastruktur və döyüş hazırlığı.
Əgər dövlət yalnız texnikaya investisiya qoyur, lakin yüksək ixtisaslı şəxsi heyətin sosial təminatını arxa plana keçirirsə, insan kapitalı problemi yarana bilər.
Əksinə, yalnız əməkhaqqının artırılması, lakin texnoloji modernləşmənin zəifləməsi də hərbi qabiliyyət baxımından kifayət deyil.
Deməli, maaş siyasəti daha geniş müdafiə siyasətinin bir hissəsi kimi qurulmalıdır.
Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan məqam
Azərbaycanın hərbi təhlükəsizlik mühiti digər dövlətlərdən fərqli xüsusiyyətlərə malikdir.
Ölkənin hərbi qulluqçularının böyük hissəsi üçün xidmət sadəcə peşə deyil, dövlət təhlükəsizliyinin birbaşa təminatıdır.
Bu səbəbdən hərbi xidmətin sosial statusunun yüksəldilməsi dövlətçilik baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Burada məqsəd hərbi qulluqçularla digər peşə sahibləri arasında sosial qarşıdurma yaratmaq deyil.
Əksinə, dövlət xidmətinin müxtəlif istiqamətlərində əməkhaqqının məsuliyyət və xidmət şərtlərinə uyğunlaşdırılması ümumi idarəetmə sisteminin sağlamlaşdırılması kimi qiymətləndirilə bilər.
Gələcək üçün hansı model daha məqsədəuyğundur?
Müzakirəni yalnız növbəti maaş artımı üzərində qurmaq əvəzinə, uzunmüddətli model haqqında düşünmək daha faydalı ola bilər.
Belə modeldə hərbi qulluqçunun gəliri karyera boyu proqnozlaşdırıla bilən olmalıdır.
Məsələn:
leytenant → baş leytenant → kapitan → mayor → polkovnik-leytenant → polkovnik
xətti üzrə yalnız rütbə deyil, vəzifə, xidmət müddəti, ixtisas və məsuliyyət artdıqca gəlirin də sistemli şəkildə yüksəlməsi təmin edilə bilər.
Bu zaman hərbçi öz karyerasının maliyyə perspektivini əvvəlcədən görə bilər.
Bu isə orduda kadrların uzunmüddətli saxlanılması baxımından mühüm amildir.
Nəticə
Hərbi qulluqçuların maaşlarının artırılması məsələsinə yalnız sosial güzəşt və ya büdcədən əlavə xərc kimi baxmaq doğru olmaz.
Bu məsələ milli təhlükəsizlik, insan kapitalı, peşəkar ordu, dövlət idarəçiliyi və sosial siyasətin kəsişməsində yerləşir.
Azərbaycanın müdafiə imkanlarının inkişafında yüksək texnologiyalar nə qədər vacibdirsə, həmin texnologiyaları idarə edən, tətbiq edən və döyüş şəraitində düzgün qərar qəbul edən peşəkar hərbçi də bir o qədər vacibdir.
Ona görə hərbi qulluqçunun sosial təminatına qoyulan vəsaitin müəyyən hissəsinə uzunmüddətli dövlət investisiyası kimi yanaşmaq mümkündür.
Əsas məsələ isə artımın hansı faizlə olması deyil.
Əsas məsələ ədalətli, şəffaf, rütbə və vəzifə məsuliyyətini nəzərə alan, xidmət müddətini qiymətləndirən və hərbçinin gələcək sosial təminatını əvvəlcədən proqnozlaşdırmağa imkan verən sistemin qurulmasıdır.
Çünki güclü dövlət yalnız güclü ordu yaratmır.
Güclü dövlət həm də həmin ordunun arxasında dayanan insan resursunu qoruyur, inkişaf etdirir və onun gələcəyinə təminat verir.
Əli Hüseynov
